Principe is principe

Kerkscheuring De kerkfusie in 2004 van hervormden, gereformeerden en lutheranen leidde in orthodox-protestantse kring tot een pijnlijke scheuring. Een scheiding die scherpe grenzen trekt door families en gezinnen....

Elke dag komt hij er langs en elke keer doet het pijn. De Oude Kerk van Katwijk, dat mooie, witte gebouw aan de boulevard, is slechts een paar huizen van zijn woning verwijderd. Zes om precies te zijn. Maar Wim van Vlastuin kan er niet preken. Hij is er niet meer welkom sinds een kerkruzie de geloofsgemeenschap in het overwegend protestantse dorp heeft gespleten.

'Het is vreselijk. Telkens als ik langsloop voel ik het', zegt dominee Van Vlastuin. 'Het is een rouwproces dat niet over gaat. Je lijdt er elke dag aan. Ik hoor in die kerk.' Hij hield regelmatig diensten in dit karakteristieke gebedshuis uit de zestiende eeuw. Totdat de hervormde gemeente in Katwijk aan Zee uiteenviel.

Een deel van Katwijks hervormden weigerde mee te gaan toen de Nederlandse Hervormde Kerk fuseerde met de Gereformeerde Kerken en de Evangelisch-Lutherse Kerk en opging in een nieuw kerkgenootschap: de Protestantse Kerk in Nederland (PKN). Het is nu 2,5 jaar geleden dat de fusie en de scheiding zich voltrokken. Ruzies over kerkelijke bezittingen, rechtszaken en persoonlijke drama's waren het gevolg. Van Vlastuin: 'Zo'n diepe breuk heeft zich nooit eerder voorgedaan in de geschiedenis van Katwijk. Er zijn niet te verzoenen principiële tegenstellingen.'

Van Vlastuin behoort tot de predikanten die de PKN niet wensen te dienen en die zijn achtergebleven in de Hersteld Hervormde Kerk. Na zijn keuze gingen niet alleen de deuren van de eeuwenoude dorpskerk voor Van Vlastuin dicht, hij kreeg ook te horen dat hij zijn huis aan de boulevard moest verlaten. Dat weigerde hij, waarop de hervormde gemeente naar de rechter stapte. Die besliste dat de predikant recht heeft op huurbescherming en dus voorlopig aan de boulevard kan blijven wonen.

Dubbeltjes

In zijn met boeken overladen werkkamer met uitzicht op zee legt Van Vlastuin uit waarom hij niet van plan is de pastorie te verlaten en waarom hij moeite heeft met het aanbod de dienstwoning tegen een marktprijs te huren. 'Het gaat niet alleen om een huis, maar om respect voor vorige generaties die dubbeltjes hebben uitgespaard om deze goederen te vergaren. Uit respect voor mijn voorgangers kan ik die niet prijsgeven aan de PKN. Ze zouden zich omdraaien in hun graf als ze zouden weten wat er van hun erfenis is terechtgekomen.'

Preken doet Van Vlastuin nu in een sporthal, elders in het dorp, waar 's zondags zo'n duizend 'herstelden' bijeenkomen. Geen ideaal huis van God en de predikant zou dan ook het liefst zien dat een van de andere kerken die Katwijk rijk is 'hersteld' wordt. Maar zolang de PKN de kerken bezet houdt zit er voor hem weinig anders op dan wachten op de uitkomst van een proces dat de herstelden op landelijk niveau hebben aangespannen om hen aan te wijzen als eigenaar van de kerkelijke eigendommen.

De kerktwist trekt intussen scherpe grenzen door het godvrezende Katwijk. Van Vlastuin: 'Er zijn schrijnende gevallen; gezinnen, families, vrienden en verenigingen die verdeeld raakten. Mensen die elkaar vroeger ontmoetten, komen elkaar nu niet meer tegen. Mijn verhouding met predikanten van de PKN wisselt per persoon. Er zijn collega's met wie ik slechts gereserveerd contact heb. Met anderen is de vriendschap in stand gebleven.'

Verraad

Voor een buitenstaander zijn de Katwijkse taferelen moeilijk te doorgronden. Hoe kan het dat in het overwegend geseculariseerde Nederland een toch al krimpende geloofsgemeenschap zichzelf almaar verder versplintert? Hoe kan het dat gelovigen die tot voor kort broederlijk naast elkaar in de kerkbanken zaten, plots elkaars vijanden zijn?

Van Vlastuin had geen keus, zegt hij. 'Ik ben geen ruziezoeker, maar van mij kan niet worden verlangd dat ik mijn diepste overtuiging opgeef terwille van de lieve vrede. Ik ben niet veranderd. Opgaan in de PKN zou verraad zijn aan al die generaties die zich in de loop der eeuwen hebben opgeofferd voor de hervormde kerk. De PKN heeft de euvele moed gehad een eind te maken aan de Nederlandse Hervormde Kerk als monument van de Nederlandse identiteit.'

Zijn bezwaar tegen de PKN geldt vooral haar geloofsbeginselen. 'Het geloof dat de oude Nederlandse Hervormde Kerk beleed, is mijn diepste levensovertuiging. Mijn ja-woord daarop geldt als een eed. Het belijden van de kerk is voor mij als het antwoord van de bruid op de hemelse Bruidegom. Dat luistert nauw. In de PKN is dit bijbelse geloof ingewisseld voor een postmodern waarheidsbegrip, waarin ruimte is voor verschillende geloofsbeginselen die elkaar uitsluiten.'

Het erkennen van het homohuwelijk en het toelaten van vrouwen op de kansel zijn voor hem niet de belangrijkste breekpunten, maar slechts symptomen van het kwalijke karakter van de PKN. Ook als de PKN het homohuwelijk zou verwerpen, had hij zich niet aangesloten.

Dat de kerkfusie pas tot stand is gekomen na vele jaren van overleg en nadat een meerderheid binnen de hervormde kerk zich ervoor had uitgesproken, maakt op de predikant weinig indruk. 'Als ik me inscheep voor New York en een meerderheid van de passagiers besluit onderweg naar Kaapstad te gaan, is dan mijn recht om naar New York te gaan opgegeven? Ik dacht het niet.

'Uiteindelijk is een geloofsovertuiging iets waarmee je alleen kunt staan. Ik weet dat dit rigide klinkt, maar ik geloof dat de orthodoxie meer overlevingskansen heeft dan de post-moderne religie.'

Buren

Pal naast de kerk woont dominee F. Borsje. Van Vlastuin en Borsje zijn zo goed als buren - de witte kerk staat letterlijk tussen hen in - maar ze ontmoeten elkaar nauwelijks.

'Op last van de rechter hebben we contact gehad', zegt Van Vlastuin.

Borsje: 'Er zijn momenten dat je elkaar spreekt. Bij overleg over de kerkbode, of zo.'

Van Vlastuin: 'Als mens heb ik niets tegen hem, maar je hebt een kerkelijk conflict, hè.'

Borsje is voorzitter van de algemene kerkenraad van de Hervormde Gemeente in Katwijk en behoort tot de PKN. Zeg niet dat hij voor de PKN gekozen heeft. Borsje, met lichte irritatie: 'De keuze lag bij de hersteld hervormden. Wij zijn gebleven als hervormde gemeente. Dit is onze wettige plaats; hierin zijn wij geroepen.'

De dominee ontkent dat zijn kerkgenootschap eropuit was collega Van Vlastuin snel op straat te zetten. 'Maar we vinden wel dat zijn huisvesting een verantwoordelijkheid is van de hersteld hervormden. Van Vlastuin heeft 2,5 jaar gratis in de pastorie gewoond. Toen de rechter bepaalde dat hij huurbescherming genoot, hebben wij gezegd: dan stellen we een huurcontract op.'

Dat Van Vlastuin zijn kerkgangers moet toespreken in een sporthal, hebben de herstelden vooral aan zichzelf te wijten, meent Borsje. Er is geprobeerd de herstelde predikanten in te passen in het rooster voor de kerkdiensten, maar hun verlangens waren zodanig dat daar niet aan kon worden voldaan. 'Wij hebben tien predikanten en vijf kerken. De eigen predikanten moeten natuurlijk wel kunnen preken.'

Finesses

Het viel gemeenteraadslid Gerard Bol van de partij Gemeentebelangen - zelf katholiek - op dat de Katwijkse kerkruzie in hoge mate wordt bepaald door debatten over geld. 'Er was discussie over de stookkosten van de kerkgebouwen. Wie moest die betalen in de winter? Wie krijgt het geld van de collecte? Ik vroeg me weleens af: waar is de C van christelijk die jullie zo hoog in het vaandel hebben?'

Borsje erkent dat het 'voor veel mensen makkelijker is te spreken over concrete zaken dan over theologische vraagstukken.' En hij beseft dat niet iedere gelovige weet waar het conflict in de kern over gaat. 'Ik heb niet het idee dat de finesses van de discussie in alle reacties goed doordringen.'

Waarom wordt de kerkstrijd aan zee dan toch zo fel uitgevochten? Borsje: 'Het geloof beheerst een groot deel van het leven in Katwijk. Het gaat om de diepste gedachten van mensen. Als op dat diepe niveau een golf omslaat, kan dat veel harder aankomen dan je van buiten kunt bevroeden.

'Als er soepeler contact was geweest tussen beide groepen, kun je je afvragen of er ooit een herstelde gemeente was gekomen. De sfeer is hier niet echt harmonieus.'

Het probleem van de herstelden werd ook een probleem van het Katwijkse gemeentebestuur toen zij aanklopten omdat ze een onderdak nodig hadden voor hun kerkdiensten. Raadslid Bol: 'Je kunt duizend mensen niet buiten laten staan, maar je gaat je zo langzamerhand wel afvragen wat het maatschappelijk belang is van een zoektocht naar een gebedsruimte voor de zoveelste kleine kerkgemeenschap.'

Voor de warme betrekkingen met de mannenbroeders hoeft de partij van Bol zich niet in te spannen. Bol: 'Als vertegenwoordigers van een niet-religieuze partij wordt ons nog weleens ingewreven dat we van God los zijn. De fractievoorzitter van de ChristenUnie hield ons bij de algemene beschouwingen voor: geestelijk dakloos is politiek stuurloos.'

Ook in Ouderkerk aan den IJssel, een dorp van nog geen zesduizend zielen in de Krimpenerwaard, groeten sommige bewoners elkaar niet meer. 'Ik heb gehoord van een gezin waarvan de vader en de zoon in hetzelfde huis op een andere verdieping leefden dan de moeder en de dochter', vertelt ex-wethouder (PvdA) Leen van Winden. Hij heeft de kerktwist in zijn gemeente met verbazing gadegeslagen. 'Ouders die bij de PKN bleven, terwijl hun kinderen hersteld hervormd werden. Ik kan me er niets bij voorstellen.'

Van Winden was als bestuurder betrokken bij een conflict over een stuk weiland, waar hersteld hervormde Ouderkerkers een noodkerk wilden bouwen. Na de scheuring mochten de herstelden niet meer ter kerke in de oude dorpskerk tegen de dijk en moesten zij op zoek naar een ander onderkomen. De pogingen om een tijdelijk gebedshuis te bouwen aan de rand van het dorp liepen stuk op protest van bewoners en een onwillige gemeenteraad.

Toen het gemeentebestuur een informatie-avond had georganiseerd over het bouwplan, bleek een enorme weerstand bij de bevolking te bestaan tegen het verschijnen van nóg een kerk in het kleine dorp, dat er al drie heeft. Het werd een emotionele bijeenkomst, waarin beschuldigingen als volksverlakkerij en handjeklap over tafel gingen. Van Winden: 'Het verzet werd breder gedragen dan alleen door de omwonenden. Het leek alsof de Ouderkerkers zich sterk maakten om het juk van eeuwen van zich af te schudden.'

Veel Ouderkerkers verweten toenmalig SGP-wethouder Leo Barth achter de schermen de bouw van een kerk voor zijn geloofsbroeders te bedisselen. Een onterecht verwijt, oordeelt Van Winden. 'Ik heb nooit ervaren dat hij manipuleerde. Als deze zaak in het college van B en W ter sprake kwam, hield hij zich stil. Hij was daarin ook principieel.'

De hervormde gemeenschap in Ouderkerk was altijd al zeer behoudend en gesloten; hoe kunnen binnen zo'n kleine orthodoxe groep dan toch nog tegenstellingen ontstaan?

Zondeval

Henk Vermeulen, secretaris van de kerkenraad van de Hervormde Gemeente, legt uit dat in Ouderkerk vanouds twee stromingen zijn die zich niet van elkaar onderscheiden door de mate van orthodoxie, maar door de 'manier van persoonlijke geloofsbeleving. De een legt meer nadruk op wat God doet, de ander op wat de mensen persoonlijk ervaren.'

De verschillen zijn klein, geeft Vermeulen toe, de scheuring was volgens hem dan ook onnodig. Dat hij meeging in de PKN, wil niet zeggen dat hij blij is met de fusie, die in Ouderkerk volgens hem meer kapot heeft gemaakt dan verenigd. Uiteindelijk is hij 'bezwaard meegegaan' en heeft hij een groot deel van Ouderkerks hervormden achtergelaten.

'Principe is principe', zegt ex-wethouder Barth, lid van de kerkenraad van de hersteld hervormden, in zijn woning met uitzicht over de IJssel. 'Het is zo scherp als een mespunt; de ene bezwaarde valt binnen de PKN en de andere bezwaarde erbuiten. Wat overtuiging betreft liggen we dicht bij elkaar en daarom is het des te vreemder dat de PKN'ers ons geen hulp bieden, maar ons zelfs dwarsbomen.'

Volgens Barth is het uiterste geprobeerd om met de PKN tot een vergelijk te komen over het gebruik van de dorpskerk, maar mislukte dat omdat de herstelden te horen kregen dat ze dan 'het idee zouden krijgen dat die kerk hun eigendom is'. Vermeulen bestrijdt dit; volgens hem liep het overleg op niets uit omdat de herstelden het gebouw als hun eigendom bleven claimen. Nu Barth niet meer in zijn woonplaats ter kerke kan, gaat hij 's zondags met zo'n zevenhonderd dorpsgenoten naar buurgemeente Krimpen aan den IJssel, waar de Gereformeerde Gemeente een gebedshuis ter beschikking heeft gesteld.

De voormalig dorpsbestuurder ervaart de verwijdering binnen de Ouderkerkse geloofsgemeenschap aan den lijve. 'Ik groet iedereen, maar sommigen weigeren mijn groet te beantwoorden. Bepaalde onderwerpen snijd je niet meer met elkaar aan. De afstand tot mensen die dicht bij je stonden is ineens groot geworden. Onkerkelijken hebben soms meer begrip voor de situatie dan zij.'

Barth verzucht: 'Met de zondeval is het conflict in de wereld gekomen. En de fouten en gebreken van de mensen. Je moet je naaste liefhebben als jezelf, maar je moet ook aan principes vasthouden.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.