PostuumFrederik Willem de Klerk

‘Pragmatische idealist’ legde grondslag voor afschaffing apartheid

Donderdag overleed de voormalige Zuid-Afrikaanse president Frederik Willem de Klerk. Zijn historische toespraak legde de grondslag voor de beëindiging van het racistische apartheidsbewind van het land. Innerlijke overtuiging? Of puur pragmatisme?

Mark Schenkel
Nelson Mandela en F.W. de Klerk na de verkiezingsoverwinning van Mandela in Zuid-Afrika in 1994.  Beeld Jerry Holt / Getty Images
Nelson Mandela en F.W. de Klerk na de verkiezingsoverwinning van Mandela in Zuid-Afrika in 1994.Beeld Jerry Holt / Getty Images

Een terugblik op het leven van Frederik Willem de Klerk, de voormalige president van Zuid-Afrika die donderdag op 85-jarige leeftijd overleed, voert als vanzelf naar de gebeurtenissen van 2 februari 1990. Op die dag verraste De Klerk, de leider van het toenmalige apartheidsbewind, vriend en vijand met een boodschap die de loop van de Zuid-Afrikaanse geschiedenis dramatisch zou veranderen. Staand achter het spreekgestoelte van het parlement in Kaapstad, kondigde De Klerk aan dat het Afrikaans Nationaal Congres (ANC) niet langer verboden was. Ook stelde hij de vrijlating van zwarte politieke gevangenen, met Nelson Mandela als de bekendste, in het vooruitzicht.

‘Een adembenemend moment’, zo schreef Mandela later over de historische toespraak van De Klerk. Volgens Mandela, die 27 jaar gevangen had gezeten, legde De Klerk ‘de grondslag’ voor een democratisch Zuid-Afrika. Onderhandelingen tussen beide mannen resulteerden in 1994 in de eerste vrije verkiezingen van het land, met ANC-leider Mandela als de grote winnaar. In het jaar ervoor waren Mandela en De Klerk beloond met de Nobelprijs voor de Vrede.

Apartheid

De gevolgen van De Klerk’s optreden mogen dan monumentaal zijn geweest, de vraag is altijd gebleven in hoeverre hij handelde uit innerlijke overtuiging. Sceptici – en dat zijn er in Zuid-Afrika nogal wat – menen dat De Klerk slechts tot hervormingen overging omdat het apartheidsbewind in de late jaren tachtig in zowel binnen- als buitenland op steeds meer verzet kon rekenen. De Klerk’s aanvankelijke bedoeling was ook helemaal niet om volledig open verkiezingen te houden. Liever wilde hij een machtsdeling, zodat de witte minderheid stevig aan de knoppen kon blijven draaien.

‘Degenen die op dit moment volledige politieke rechten hebben, zijn niet bereid om met een verontschuldigende buiging van het toneel te verdwijnen’, zei De Klerk in de bewuste periode eens over de witte minderheid. Hier staat tegenover dat De Klerk zijn hoofd niet liet hangen naar het ronduit reactionaire gedeelte van de witte bevolking, dat het liefst zag dat de strikte rassenscheiding gewoon zou blijven voortbestaan. Zelf hield De Klerk het erop dat hij een ‘pragmatische idealist’ was.

Zijn beweeglijkheid in de jaren negentig contrasteerde flink met zijn politieke houding in de lange periode ervoor. De Klerk bezette in de jaren zeventig en tachtig uiteenlopende ministerposten namens de Nationale Partij, die in 1948 de apartheid formeel had ingevoerd. Als minister van Onderwijs zag hij toe op handhaving van het verbod op zwarte studenten aan witte universiteiten.

Gedachtegoed

Het gedachtegoed van de Nationale Partij kreeg de in 1936 in Johannesburg geboren De Klerk thuis volop mee. Zijn vader Jan, een voormalige schoolbestuurder, was achtereenvolgens secretaris van de Nationale Partij in de provincie Transvaal, minister in de landelijke regering en voorzitter van de senaat. Ook andere familieleden waren politiek actief (De Klerk werd van jongs af aan aangeduid met zijn initialen ‘F.W’, om verwarring met een van zijn opa’s te voorkomen). Bidden deed de familie in de gereformeerde kerk, alwaar het idee bestond dat rassensegregatie een hoger doel diende.

Bijstand van bovenaf kon De Klerk goed gebruiken toen hij begin jaren negentig met Mandela en het ANC overlegde over de onvermijdelijk geworden politieke ‘transitie’ in Zuid-Afrika. Zijn voornemen om een deel van de macht voor de witte bevolking te behouden, kwam gestaag onder druk te staan door grote gewelddadigheden. Van de extremistische, witte Afrikaner Weerstandsbeweging, maar ook van de Zulu-beweging Inkatha, die slaags raakte met met het door etnische Xhosa’s gedomineerde ANC. Dit vergrootte de noodzaak om tot een politieke oplossing te komen. Die kwam er uiteindelijk op een manier die vooral Mandela voor ogen had: volledig vrije verkiezingen, waarin de zwarte meerderheid van de bevolking ervoor zorgde dat het ANC de macht kreeg.

Videoboodschap

Hoewel De Klerk nog wel eventjes vice-president werd in de regering van Mandela, die graag de eenheid van het nieuwe Zuid-Afrika wilde uitdragen, hield hij in 1997 de politiek voor gezien. Kritiek kreeg hij vervolgens wegens zijn optreden bij de Waarheid- en Verzoeningscommissie, die onder leiding van aartsbisschop Desmond Tutu de misdaden uit de apartheidsjaren onderzocht. De Klerk hield vol dat hij niet van geplande acties tegen antiapartheidsactivisten op de hoogte was geweest, al zat hij in de jaren tachtig als minister in belangrijke overlegorganen van het Zuid-Afrikaanse veiligheidsapparaat.

De Klerk moest hierover nog iets van het hart. Zoals hij in februari 1990 alles en iedereen verraste met zijn historische toespraak in het parlement, zo bood hij donderdag in een postuum gepubliceerde videoboodschap ‘zonder voorbehoud’ zijn verontschuldigingen aan voor de pijn die door de apartheid werd veroorzaakt. De Klerk zei niet alleen te spreken als voormalig leider van de Nationale Partij, maar ook als individu.

3 X Frederik Willem de Klerk

Frederik Willem de Klerk heeft een verre connectie met Nederland. Een van zijn voorvaderen, een Hugenoot uit Frankrijk, belandde in 1688 via Zeeland in Zuid-Afrika.

De Klerk zat samen met Nelson Mandela in de delegatie die het WK voetbal van 2010 naar Zuid-Afrika wist te halen. Zelf speelde De Klerk graag golf.

Na het overlijden van Nelson Mandela in 2013 sprak De Klerk lovende woorden: ‘Hij had een aura van waardigheid en autoriteit om zich heen.’

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden