'Politiek heeft meer liefde nodig'

Gebruik emoties in de politiek. Je kunt er een meer rechtvaardige samenleving mee scheppen, luidt de optimistische boodschap van filosoof Martha Nussbaum. Europa kan leren van India en de Verenigde Staten.

Filosofe Martha Nussbaum Beeld Linelle Deunk

Ook een elegante en hooggeleerde Amerikaanse dame van 67 jaar met een stem waar de levensvreugd aan alle kanten doorheen waait, kan zo haar problemen hebben. Volgens Filosofie Magazine is Martha Nussbaum de invloedrijkste levende filosoof (dus voor Peter Sloterdijk, Jürgen Habermas, Alain Badiou en al die anderen).

Een nieuwe studie van haar hand wordt met een siddering van respect ontvangen. Tenminste, zo is het in Europa. In haar eigen land, vertelt ze aan het eind van het gesprek, voelt ze zich naar de zijlijn geschoven. Kranten als The New York Times besteden amper nog aandacht aan lijvige onderzoeken. Ze vermoedt dat besprekers niet eens de moeite nemen boeken van kaft tot kaft te lezen.

Zelf recenseert ze voor het eerbiedwaardige maandblad The New Republic. Vorige week ze was in Lima om gastlessen te geven kreeg ze te horen dat Chris Hughes, die zijn met Facebook verdiende miljoenen in dat blad investeert, had besloten dat de papieren versie moet verdwijnen. Of ze haar bespreking nog mochten plaatsen? No way!

CV
Martha Nussbaum is op 6mei 1947 geboren in New York. Ze studeert eerst theaterwetenschappen, daarna filosofie aan Harvard. Eind jaren tachtig bekeert ze zich tot het jodendom. Haar eerste grote studie is De breekbaarheid van het goede uit 1986, waar ze de rol van geluk en ethiek in de Griekse oudheid onderzoekt. In Oplevingen van het denken (2001) voert ze als belangrijk element in haar filosofie de emoties op, die terugkeren in haar jongste studie. De politieke vertaling van de angst voor de islam behandelt ze in De nieuwe religieuze intolerantie (2013). Nussbaum is hoogleraar recht en ethiek aan de Universiteit van Chicago en eredoctor aan de Universiteit voor Humanistiek in Utrecht.

Kritische liefde

Ook onder Amerikaanse politici kreeg haar jongste boek, Politieke emoties, weinig weerklank; ze vinden me te links, denkt ze zelf. Terwijl wat ze poneert bruikbaar kan zijn. Met behulp van toespraken van onder anderen Abraham Lincoln, Martin Luther King en de Indiase voormannen Jawaharlal Nehru en Mahatma Gandhi wil Nussbaum een boodschap van hoop verspreiden: ja, het is mogelijk in de politiek emoties aan te wenden om een rechtvaardige samenleving te scheppen.

Dat kan door gevoelens van liefde op te roepen. Een persoonlijke, gepassioneerde, desnoods kritische liefde voor je land en alles wat daarmee samenhangt.

Haar boek is een zwerftocht die haar langs de volksliederen van India, Bangladesh en de Verenigde Staten brengt. De Amerikaanse huisdichter Walt Whitman passeert, de I have a dream-toespraak van Martin Luther King is belangrijk, allerhande jazz komt langs, maar ook het Millenniumpark in Chicago, waar op schermen van zeventien meter hoog foto's worden geprojecteerd van de inwoners. Frank Gehry ontwierp een muziektent voor het park, Anish Kapoor een beeldhouwwerk van roestvrij staal in de vorm van een omgekeerde boom.

Nissenbaum: 'Als kinderen opgroeien met de gedachte: die moslim is mijn medeburger, dan verandert dat een volgende generatie' Beeld Linelle Deunk

Boodschap van optimisme

Haar belangrijkste voorbeeld is Lenozze di Figaro, die ze verregaande politieke implicaties toedicht. Het is 1786 als de opera van Mozart in première gaat, de vooravond van de Franse revolutie. Mozart laat gravin Almaviva zingen dat ze de nieuwe politieke verhoudingen en de democratie verwelkomt.

Voor Nussbaum is dat ja-woord een markant voorbeeld van wat ze 'politieke liefde' noemt. Meer dan een filosofisch traktaat is Politieke emoties een geloofsbelijdenis, een boodschap van optimisme te midden van alle stemmen die zeggen dat politieke emoties uiteindelijk tot fascisme leiden. Die boodschap is soms warrig, wat vooringenomen ook, maar tegelijk zeer aanstekelijk.

Zij wakkert de nieuwsgierigheid aan: Nussbaum beperkt zich tot India en de Verenigde Staten, landen die ze uit en te na kent. En ze haalt haar voorbeelden uit het verleden. Hoe kijkt ze eigenlijk tegen het huidige Europa aan? Hoe moet de opkomst van populisme en islamterreur worden gezien in het licht van politieke emoties?

U noemt uw boek een project. Kunnen politieke emoties in hoge mate worden georkestreerd?

'Hoe dat werkt, kan geen boek vertellen. Wel kun je zeggen: dit is een mooi project, ga kijken hoe je het zelf zou doen, voordat hebzucht en zelfzuchtigheid de overhand krijgen. Een land kan aan de slag gaan met politieke retoriek, met songs, publieke debatten, mode, nationale monumenten, leesclubs. Toegankelijkheid is cruciaal. Er wordt nu gepraat over een plek voor een Obama- museum en -bibliotheek.'

Durft u, met de rellen in Ferguson in het geheugen, te zeggen dat het in de Verenigde Staten heel anders is?

'Ferguson is een klassieke botsing van een overwegend blanke politie met een zwarte bevolking. Al heel lang treedt de politie tegen verschillende bevolkingsgroepen anders op. Marihuana wordt op elke campus gebruikt, mijn studenten doen het ook. Ze spreken daar openlijk over en de politie laat hen begaan.

'Maar als een Afro-Amerikaanse man op de hoek van de straat een joint rookt, wordt hij hard aangepakt. Dat is de erfenis van de slavernij. Mensen kwamen in ketenen, hun cultuur werd vernield, ze behoorden tot allerlei taalgroepen, konden dus onderling niet spreken, families werden uit elkaar gehaald. Dat heeft wanhoop gecreëerd die nog niet weg is. Tegelijk moet je constateren dat daar nu wel openlijk over wordt gesproken.

'In Amsterdam hoeven jullie niet zoals in Chicago een nieuw park te bouwen, alles is er al. Maar je kunt zeggen: dit jaar staat in het teken van één boek, iets met religie, afkomst, ras dat gaan we gemeenschappelijk behandelen. Het moet een boek zijn als To kill a mocking bird (Spaar de spotvogel, een roman van Harper Lee uit 1961 waarin racisme een hoofdrol speelt, red.), dat zowel scholieren als volwassen aanspreekt. Openbaar debat verkleint de kans dat mensen bij een extreme beweging gaan.'

Demonstranten protesteren tegen het besluit van de jury om een politie-officier die betrokken was bij de dood van Eric Garner, niet te beschuldigen. New York, 13 december 2014 Beeld anp

Europa kampt met groeiend populisme, met politici die de burger vertellen wat hij wil horen. Kun je daar met politieke emoties iets tegen doen?

'Ik was onlangs in Berlijn. In de lobby van mijn hotel was een trouwerij. De gasten waren olijfkleurig, zeg maar mediterraan. Ik hou van mode en zeg tegen een studente: ik vind die trouwjurk wel een beetje too much. Duitsers zouden zich nooit zo kleden, was haar antwoord. Het verbijsterde me: dit wás een Duitse bruiloft.

'Zoiets zouden Amerikanen niet zeggen, althans niet op grond van huidskleur. Politieke leiders kunnen helpen dat besef te doen postvatten. Zorg dat in het onderwijs de Europese samenleving als multi-etnisch en multireligieus wordt weergegeven. Als kinderen opgroeien met de gedachte: die donkere moslim is mijn medeburger, dan verandert dat een volgende generatie.'

Hoe bouw je zo'n Europese Unie die is gebaseerd op geloof in gedeelde politieke emoties?

'Dat begint met leiders die op die manier denken en er kunstenaars bij betrekken. Bondskanselier Merkel zou zoiets kunnen, al geloof ik niet dat haar geest zo werkt; ze is meer van de natuurwetenschappen. Het Millenniumpark in Chicago kon alleen lukken doordat Frank Gehry meedeed. Ook zonder geniale politici kun je een prachtig park of monument krijgen, mits de kunstenaars en de burgers bereikt worden.'

U bent heel bescheiden als u het soort samenleving omschrijft waarnaar u streeft: u bent tevreden met niet meer dan overlappende consensus. Dat lijkt geen enorme ambitie.

'Er moet een smalle strook van overlappende politieke principes zijn. Van daaruit gaat een ieder zijn eigen weg. Dan krijg je een samenleving die kloeker is, meer experimenten aandurft, meer ideeën geeft aan burgers. Te veel overlap beperkt de ideeënstroom. Zoals ik ook geen staatskerk wil. Ik kwam vaak in Finland, daar heeft de Lutherse kerk alle kerkhoven. Sterf ik daar, als jood, dan hebben de nabestaanden toestemming nodig om mij te mogen begraven. Een teken van gebrek aan respect.'

Even verder gaat het over het onreine bloed dat de Franse aarde doordrenkt. Verbondenheid door een gemeenschappelijke vijand...

'Dat is een grote vergissing. Het is goed te moeten strijden voor de vrijheid. Maar dat moet niet doorslaan in een oproep tot nieuwe oorlogen. Het Amerikaanse volkslied is een fractie beter, daar gaat het niet om aanval, maar om verdediging. Het derde couplet is treffend (ze begint te zingen): And where is that band who so vauntingly swore/ That the havoc of war and the battle's confusion/ A home and a country should leave us no more!'

Is dit uw manier van kijken en luisteren geworden: hoe worden politieke emoties ingezet?

'Ik heb dat altijd gedaan en niet alleen bij grote evenementen. Toen Michele Obama nog in Chicago woonde, kochten we vaak in dezelfde winkels. Ze is Afro-Amerikaans en wil er krachtig en sexy uitzien. Dat is alvast een statement. Ze traint haar lichaam, heeft flinke armspieren.

'Haar ontwerpers kiest ze vaak onder de minderheden. Heel anders dan Nancy Reagan, die alleen Franse couture droeg. En Michele zorgt dat haar dochters gewone kleren dragen. Zo laat ze zien dat de Obama's een doorsneegezin zijn. Ze let op de symboolwaarde van kleuren. Bij de eerste inauguratie droeg ze een gele jurk, als teken van hoop en vernieuwing. Zelfs haar tuinkleren zijn een statement.'

Politieke emoties zitten dus ook in de details?

'En daarin is zij succesvoller dan haar man. Barack Obama deinst terug voor emoties als hij geen campagne voert. Als president is hij gericht op consensus. Kom op zeg, een leider moet emoties durven gebruiken. Clinton kon dat, maar die wilde vooral aardig gevonden worden. Franklin Roosevelt verwelkomde de haat die hij opriep. Obama is er bang voor, die reageert met een kalm, intellectueel discours.'

IS rekruteert jihadisten door hen een waardig leven in het kalifaat te beloven, een nieuwe samenleving in het Midden-Oosten. Liefde voor de natie wordt ook met minder nobele bedoelingen opgeroepen. Waarom laat u die buiten beschouwing?

'Je kunt miljoenen voorbeelden geven waar het misgaat. Mijn doel was te tonen dat het ook goed kan gaan. Denk eens aan hoe we in Amerika de geboortedag van Martin Luther King vieren dergelijke initiatieven zijn cruciaal. Fascisten en terroristen manipuleren gevoelens, dat weet iedereen. Ik wilde het verhaal vertellen dat minder bekend is: de positieve kant van emoties. Die twee zijn wel verbonden.

'Waarom zijn mensen ontvankelijk voor IS? De economie is een grote factor, maar ook gebrek aan respect, het gevoel buitengesloten te zijn. Een groep die zich tweederangs voelt, die vaak in het verdachtenbankje zit, is ontvankelijk voor terrorisme. We moeten bedenken welke symbolen de samenleving kan construeren om immigranten erbij te betrekken.

'Maak hen duidelijk dat hun familie een toekomst in Nederland of Frankrijk kan opbouwen, dan zijn ze minder ontvankelijk. Geef ze banen, een opleiding, zorg dat ze erbij horen. Zoals in het Millenniumpark, waar je altijd iemand kunt ontdekken die op jou lijkt. Dan verklein je de afstand.'

Martha Nussbaum: Politieke emoties
Vertaald uit het Engels door Peter Diderich en Carola Kloos.
Ambo/Anthos; 430pagina's; €29,95.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden