Polen doen op Texel wat elders niet mag

Veertig Polen voeren op Texel een collectief bedrijf in lelies en tulpen. Alles voor eigen risico, zeggen ze, allemaal als zelfstandig ondernemer, en daarom hebben ze geen werkvergunning nodig....

JEROEN TROMMELEN

Van onze verslaggever

Jeroen Trommelen

TEXEL

In de kantine van het Poolse bedrijf drinken Poolse jongeren koffie onder Poolse opschriften en een in het Engels vertaalde waarschuwing dat peuken in de asbak horen, en niet ernaast. Pools is ook het kapitaal waarmee ze de machines en schuren hebben gekocht, zegt hun voorman Wojchiech Gawrylak. En als het zo uitkomt, worden hun lelies en tulpen aan Polen verkocht.

Maar de bollenvelden waarop de Poolse onderneming staat, liggen toch echt in Nederland, namelijk aan de Rozendijk op Texel. De onderneming was het bollenbedrijf van ondernemer J. Hoogenbosch. Deze Texelaar ('ik ben altijd een rare grapjas geweest') is nog wel dagelijks als adviseur op het bedrijf te vinden. Maar nu is de onderneming in buitenlandse handen, bevestigt hij, en omgedoopt in Texpol: firma in arbeidsintensieve, agrarische dienstverlening.

Op Texel gebeurt zo in alle openheid wat elders in Nederland niet mag, en zelfs fel door de arbeidsinspectie wordt bestreden. Goedkope Poolse handen doen op een zonnige oktoberdag het werk waarvoor op het Waddeneiland moeilijk Nederlandse arbeiders te vinden zijn. Al bijna vier jaar wordt het bedrijf ongemoeid gelaten door het ministerie van Sociale Zaken en de arbeidsinspectie, hoewel de Texelse Polen geen werkvergunning hebben.

'We hebben het bedrijf gekocht en werken op eigen rekening en risico', zegt Lawrylak. Eigenlijk voeren hij en zijn ruim veertig studentikoze Poolse 'mede-arbeiders' een soort kapitalistische kolchoz. Met de opbrengst worden in Polen Nee, ze zijn niet illegaal. En ja, ze verdienen hier beter dan in Polen - hoewel ze ook héél wat harder moeten werken. Hoe het precies zit, weet hij ook na al die jaren niet goed uit te leggen. 'Het is ingewikkeld, vraag het onze advocaat', besluit de tolk na enkele vruchteloze pogingen.

De Texelse onderneming is niet de enige die met Poolse varianten een juridisch schaakspel speelt met de arbeidsinspectie en Sociale Zaken. Begin deze maand werden in Wieringermeer 35 Polen aangehouden tijdens de sla-oogst op het land van een Nederlandse tuinbouwer. Illegaal waren ze niet, zeiden ze. De Polen waren in dienst van het in Warschau gevestigde bedrijf Mistella, en de sla was van henzelf.

'Noem dit geen constructie', waarschuwt K. Ruiter, de bedenker van de variant en voorzitter van de vereniging Europool, in een riante boerderij, annex kantoor en Countryclub in Wieringerwerf. 'Het is gewoon handel. Voor mij een manier om geld te verdienen, voor de boer om goedkoper te werken en voor de Polen om aan een fatsoenlijk inkomen te komen.'

Volgens de vreemdelingendienst zijn de eerder deze maand opgepakte Polen over de grens gezet. Maar Ruiter weet beter: 'Ze hebben gewoon nieuwe handel gekocht en zijn weer aan het werk met bloemkoolplantjes of uienzaadjes.'

Europool bemiddelt tussen koop en verkoop, zegt hij. Waarbij de koper vaak een Pool is die zich hier bijvoorbeeld slazaadjes aanschaft. Op het land van een Nederlandse boer gaan Poolse landgenoten daarvan een plantje maken. De Nederlandse boer heeft het recht op eerste koop en brengt ook advieskosten bij de Polen in rekening.

Helemaal niets mis mee, vindt Ruiter. 'Je mag als Pool hier toch ook sleutelen aan je eigen auto en die auto later in een garage verkopen?' Dat Sociale Zaken en de arbeidsinspectie daar anders over denken, hoeft in de praktijk volgens hem helemaal geen probleem te zijn.

'Men is daar namelijk niet zo zeker van zijn zaak. Er zijn tot dusver vier invallen geweest, maar nog nooit is er een proces-verbaal opgemaakt. De Polen krijgen de aanzegging om te verdwijnen, maar werken op een andere plek door. Dit is gewoon een prima methode om Nederlandse ondernemers goedkoper te laten werken. Misschien doen we Philips wel een goed idee aan de hand.'

Voor de Texelse bollenboer Hoogenbosch golden vier jaar geleden heel andere motieven om zijn bedrijf te verkopen, blijkt uit zijn verhaal. Met sommige Polen heeft hij al meer dan vijftien jaar contact. Er groeide vriendschap, en ten slotte kwam er een zakelijke overeenkomst. Hij is vaak bij de mensen thuis geweest. Armoe troef.

'Eerst hebben we het geprobeerd met een onderneming in Polen, maar het klimaat is niet geschikt. Uiteindelijk bleek er maar één manier om ze te helpen, en dat was door de kwekerij aan hen te verkopen. Iedereen denkt dat het een spel is. Maar dat is het dus niet.'

Dat het collectieve kapitalisme vruchten afwerpt, is volgens hem in de praktijk al gebleken. In korte tijd is het bedrijf gegroeid van ruim tien tot bijna dertig hectare. 'Ze klagen er eigenlijk alleen maar over dat de advocaten zo duur zijn.'

Juridisch gaat het om een geheel andere overeenkomst dan bij de bedrijven van Europool, beweert hun advocaat mr. J. van Driel uit Alkmaar. De Texelse variant mag overigens ook al geen constructie heten. 'Dat is een rotwoord, dat te veel doet denken aan schijnconstructie.'

De overeenkomst is uniek in de tuinbouwsector. Wanneer ze definitief wordt toegestaan, zou het de deur openzetten voor allerlei collectieve Poolse bedrijven, met Poolse arbeiders/ondernemers in een Nederlands jasje. 'Scheepswerven bijvoorbeeld', suggereert de advocaat.

Texpol beroept zich op de associatie-overeenkomst van 1993 tussen Polen en de Europese Unie. Die bepaalt dat Poolse zelfstandigen in de unie actief mogen zijn als ondernemer. Wat Van Driel nu al jarenlang probeert te bewijzen, is dat alle veertig bollen pellende Polen zelfstandige ondermers zijn, die allemaal écht bedrijfsrisico lopen. 'Men koopt, zaait, bewerkt en verkoopt aan diverse afnemers. Dit jaar overigens met slechte resultaten, want de prijs van de bollen is met acht cent gedaald. Dat zal men voelen in de portemonnee.'

Op 6 november komt de zaak voor de rechtbank in Haarlem, die moet beoordelen of de gebruikelijke regels voor werk- en verblijfsvergunningen ook voor Texpol gelden. De ministeries van Sociale Zaken en Justitie worden door de procedure in het nauw gedrongen, want het Centraal Bureau Arbeidsvoorziening (CBA) in Rijswijk voelt er niets voor om voor de Texelse constructie een uitzondering te maken.

De afschaffing van het collectieve bedrijf in het voormalige Oostblok is kennelijk geen reden om het in Nederland in te voeren. 'Het Poolse management mag van ons een werkvergunning krijgen, maar als zij hier andere Polen willen laten werken, zal die aanvraag gewoon getoetst moeten worden aan de arbeidsmarkt', meent het CBA.

Dit betekent dat het bollenbedrijf, net als de aspergekwekers in Limburg, zijn personeel binnen Nederland of de Europese Unie moet zien te werven. Dat advies heeft het bureau allang doorgegeven aan het ministerie, maar daar leveren vragen over het Texpoldossier al weken een doffe stilte op. 'Het is binnenkort onderwerp van interdepartementaal overleg', laat de woordvoerder uiteindelijk weten. 'De zaak is, eh... in beweging.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden