INTERVIEW

'Pensioen is niks voor mij'

Hij was al columnist, dichter, voetbalanalist en programmamaker. Vanaf komende week is Henk Spaan (65) ook romanschrijver.

Beeld Robin de Puy

Het eerste gedicht dat van de dichter H. Spaan in studentenweekblad Propria Cures wordt afgedrukt, gaat zo:

Frequent copuleren
Is werk voor meneren
Naaien en neuken
Is goed voor de keuken

Een grote grijns. 'Vierregelig gedichtje. Stond op de voorpagina van het kerstnummer 1970. Destijds had ik maar één ambitie: in Propria Cures komen.'

Theodor Holman zei: 'Henk is geen jongen met wie je over vrouwen of seks sprak. Dan kreeg-ie meteen een rood hoofd.'

'Ik houd inderdaad niet van mannen die over 'lekkere wijven' praten. Daarvoor ben ik toch iets teveel jaren vijftig, denk ik.'

Hij staat op. Zet koffie met kokend water en een filterzakje - 'beter voor het cholesterol'. Zegt: 'Daarna schreef ik dan ook vooral gedichten over het cafébestaan, melancholie; zoals je dat voelt als je begin twintig bent. Ik wilde redacteur worden, maar dan moest ik ook stukjes schrijven. Dat doe ik niet, ik ben dichter, zei ik aanvankelijk. Later ben ik uit solidariteit toch proza gaan schrijven. We waren maar met z'n vieren.'

Dus anders was je dichter geworden?

'Ja. Zo'n leraar Nederlands met zes dichtbundels op zijn naam.'

Op de trap naar het imposante herenhuis aan de Amsterdamse Plantage Kerklaan ligt vloerbedekking met tijgermotief. Spaan: 'Mijn vrouw.'
Het huis staat te koop. 'Kan ik ook eens nee zeggen tegen een klus.'
Door zijn staccato dictie klinken de woorden van Henk Spaan soms als dienstmededelingen.
Op tafel een opgevouwen International New York Times, naast Beautiful Ruins, de bestseller van Jess Walter. Een zilveren schaaltje macarons. Caramel met fleur de sel, van banketbakker Kuyt in de Utrechtsestraat.

Johan Derksen zei ooit: 'Henk Spaan, die elke dag met die krant onder zijn arm over de grachten loopt.'

'Tja, ik ben op die krant geabonneerd. Ik lees ook elke dag The Guardian online. Dat zijn nou eenmaal de beste kranten van Europa. Alles wat ertoe doet, staat daar drie dagen eerder in.'

Na Propria Cures schrijft Spaan voor de Haagse Post, Het Parool en debuteert als dichter. Voor de radio maakt hij, onder anderen met Harry Vermeegen, het VARA-programma Tussen start en finish. Een bekend gezicht wordt hij door de televisie: eerst het satirische Pisa, wederom met Vermeegen, voor de VARA. Later bij Veronica, met Verona, Die 2 en Nieuwe Koeien. Kijkcijfers van ver boven de drie miljoen zijn standaard. Zinnen als 'Kopje koffie, glazenwasser?', 'Koud, hè?' en 'Vráág het mij dan niet!' raken ingeburgerd.

Je begon als de nieuwe Simon Carmiggelt, maar werd uiteindelijk bekend als Popie Jopie.

'Het waren twee levens naast elkaar. Maar of het high of low culture was, kon me geen fluit schelen. Ik heb van één ding spijt. Destijds werkte ik zowel voor de VARA als de VPRO. Bij de VPRO deed ik mee aan Piet Ponskaart, samen met Jan Lenferink, Rogier Proper en Wim T. Schippers. Ontzettend leuk. Maar Harry zag het niet zitten dat ik ook voor de VPRO werkte. De VARA bood me toen heel veel geld als ik daar zou stoppen. Dat had ik niet moeten doen, daarmee sneed ik de culturelere tak van het mediawerk af.'

Beeld Robin de Puy

Jullie VARA-programma Pisa werd niet bepaald omarmd door die culturele klasse.

'Elke week was het raak. Wéér die hele strontkar over je heen. Op een gegeven moment raak je er immuun voor. En we scoorden wel, hè. Koot en Bie hadden de reputatie, wij de kijkcijfers.'

In 1996 valt het sterduo uit elkaar als Vermeegen zonder Spaan te informeren met John de Mol praat, over een nieuw programma: De Regenjas, op een nieuwe zender, Sport 7.

Je hebt daarna nooit meer met Harry gesproken.

'Nee. Dat was nog best lastig programma's maken, de laatste afleveringen. We gaven onze boodschappen via een redacteur door.'

En later?

'Nooit meer gesproken.'

Toen je hoorde dat Harry een hersentumor had, belde je hem ook niet?

'Nee.'

Harry zei dit jaar in de VARAgids dat zijn leven zonder televisie minder leuk is.

'Sjóónge. Harry heeft zichzelf altijd als een soort Mr. TV gezien, dus het verbaast me niet.'

Heb jij geen plannen meer?

'Nee. Maar bij tv is het zo: meestal bellen ze op dinsdag dat je op woensdag moet komen.'

'Als je ruzie met Henk krijgt, is de vriendschap meteen afgelopen', zei Theodor Holman, die ooit als redacteur voor Harry en jou werkte.

Een schelle lach.

Met Ischa Meijer kreeg je ook ruzie.

'Ischa schreef ineens een lullig stukje over mij. Die heeft daarna de deur plat gelopen om het weer goed te maken. Maar dan denk ik: rot op. Maak het maar goed in de krant, zei ik. Ach, zo verschrikkelijk belangrijk was het niet.'

Maar jullie hadden daarna geen contact meer?

'Nee. Ik ben wel naar zijn begrafenis geweest. Toen heb ik het goedgemaakt.' Gegrinnik. 'Ik heb nu al een hele tijd geen ruzie gehad.'

Deze zomer ontplofte een ander succesvol tv-duo, Johan Derksen en René van der Gijp. Herkende je daar iets in?

'Die twee vochten om screentime, hè. Ik hoorde dat Johan soms op de gang staat te schreeuwen omdat hij te weinig spreektijd krijgt. Hij is verdomme bijna zeventig, dat je dan kennelijk nog zo veel testosteron hebt dat je daar een punt van maakt. Bij Harry en mij speelde dat echt niet. Hij was denk ik vaker in beeld dan ik. Nou en? Ik schreef tijdens het afgelopen WK voetbal voor Studio Brasil gesproken columns. Die heb ik nog net effe een tikje intellectueler gemaakt, als reactie op de tokkie-mentaliteit die zij al jarenlang in dat Voetbal International tentoonspreiden. Maar goed, ze hebben met hun cynisme hun eigen succesproduct ten gronde gericht. Gewoon heel dom.'

In 2000 maakt hij - terug bij de VARA - Studio Spaan, waar hij als voorloper van Kopspijkers een panel met typetjes formeert. Zes jaar eerder heeft hij met Matthijs van Nieuwkerk het literaire voetbaltijdschrift Hard Gras opgericht. Hij schrijft een boek over zijn tweede huis in Frankrijk (De rapen zijn gaar) en een sportcolumn in Het Parool ('Spaan geeft punten'). En volgende week verschijnt zijn romandebuut: Oude vrienden. Spaan: 'Over de liefde, de dood en de toevalligheid van succes.'

De meeste mensen van jouw generatie gaan op hun 65ste met pensioen.

Meteen: 'Pensioen is niks voor mij.'

Herman Koch zei: 'Henk, Anna Enquist, Frans Thomése en ik reizen altijd met één busje naar de theaters waar we met Hard Gras optreden. Dan gaat het vaak over onze romans. Misschien heeft Henk gedacht: ik ga me er ook eens aan wagen.'

'Dat is zo. Op een gegeven moment had ik er wel genoeg van dat ik de enige in het busje was die geen roman heeft geschreven.'

Met een roman steek je meer je nek uit dan met andere vormen van schrijven, vond Koch.

'Je kop kan eraf gaan, ja. Pas sinds De Rapen Zijn Gaar weet ik dat ik dingen kan verzinnen zonder dat het geforceerd aandoet. Daar ben je natuurlijk als de dood voor, dat het gezocht overkomt. Je moet gebruikmaken van die onzekerheid. Veel schrijvers doen dat. Mulisch niet. Echt goede schrijvers wel. Mulisch was zo eendimensionaal, die kon je bijna niet serieus nemen. Ik kan me niet voorstellen dat hij iemands lievelingsschrijver was. Hij heeft best goede boeken gemaakt. De aanslag was sterk, maar je kunt er zo duizend slechte zinnen in vinden.'

De lat ligt hoog voor je, met een aantal bestsellerauteurs in het busje.

'Ik zou het wel fijn vinden als ze mijn boek goed vinden. Dat ik niet voortaan zielig achterin zit: 'Dat is Henk met zijn halfgelukte roman, en die mag nu weer bepalen in welke volgorde we optreden in Den Bosch.''

Toen Matthijs van Nieuwkerk en jij Hard Gras begonnen, was hij kunstredacteur van Het Parool en had jij wekelijks drie miljoen kijkers. Nu is hij beroemder dan jij. Is dat raar?

'Nee. Ik liep in de tijd van Pisa een keer met Jan Lenferink op straat. Toen riepen mensen iets tegen mij en zei Lenferink: 'Verdomme, ze herkennen jou wel en mij niet!' Ik ben daar nooit mee bezig geweest. Nu ook niet. Matthijs heeft iets meer last van de publieke belangstelling. Wij hadden jarenlang een seizoenskaart voor Ajax, samen met zijn zoon Kees en mijn dochter Sophie. Maar de laatste jaren gaat-ie niet meer mee. Dan denk ik weleens: trek het je niet zo aan; gewoon je hoofd naar beneden, word je meteen veel minder herkend.'

Volgens Koch hebben jullie in het Hard Gras-busje een keer al je angsten aan elkaar opgebiecht.

Kraaiend: 'Jaaaa! Geweldig was het. Anna, die ook psychiater is, had er meteen vier nieuwe patiënten bij. Ik wist van Herman dat hij fobisch was geweest, maar het bleek wel echt heel erg. Matthijs heeft verschrikkelijk gehyperventileerd toen-ie nog bij Het Parool zat. Jezus. En van die tv had-ie ook last. Nu durft hij alleen nog niet auto te rijden, geloof ik. Thomése heeft zich een keer laten opnemen omdat-ie dacht dat hij dood ging. En ik was ook zo fobisch als de kolere vroeger. Had misschien toch iets met de plotselinge dood van mijn moeder te maken. Ik durfde niet meer in de trein, terwijl ik drie keer in de week naar Hilversum moest. Stapte ik toch in, om het te bevechten. Ik had enorme hoogtevrees; ging ik op de kermis in een reuzerad zitten. Met liften heb ik nog steeds een probleem, tenzij ze van glas zijn.

'Toen Hugo Borst zijn burn-out kreeg, zei-ie een keer, een beetje verwijtend, dat ik er zo koel op reageerde. Ik antwoordde: jij denkt dat het heel erg is wat jou overkomt, maar dat is niet zo. Ik heb het allemaal meegemaakt, het is een piece of cake. Je moet gewoon wachten totdat het over gaat. Ik was vroeger in therapie en sprak daar met Ischa over. Die ging elke dag in psychoanalyse, hij geloofde er echt in. Maar ik wist niet of we ons op een gegeven moment beter voelden door die therapie, of gewoon omdat je langzamerhand steeds een beetje meer volwassen wordt. Hoe dan ook, ik laat me nog steeds elke twee jaar van top tot teen checken. Als hypochonder doe je dat.'

Jouw imago is dat van een nurkse, ietwat chagrijnige man. Van je vrienden begreep ik juist dat je zo levenslustig bent en altijd vrolijk.

'Ik heb dat imago destijds gecreëerd door de rol die ik had ten opzichte van Harry. Ik keek ook expres chagrijnig op foto's. Mensen zijn soms blij verrast als ze me ontmoeten. Ik ben nou eenmaal niet erg depressief van aanleg. Maar ik sta niet elke dag juichend op, hoor. Zo leuk is het leven nou ook weer niet.'

Je was 11 toen je wakker werd van je huilende broertje. Jouw vader had hem net verteld dat jullie moeder was gestorven. Een scène die ook zo voorkomt in Oude vrienden.

'Dat moment was redelijk verpletterend. Mijn moeder had als kind gewrichtsreumatiek gehad, waardoor ook de hartklep was aangetast. Dat ze plotseling overleed, was voor mijn vader geen verrassing, maar voor ons wel. Thuis werd er daarna zelden over gesproken. Wij mochten ook niet mee naar de begrafenis. Daar moest je een kind tegen beschermen, dat idee. Heel stom.'

Net als in het werk van Herman Koch komt bij jou ook de boze stiefmoeder voor.

'Ook echt gebeurd. Na anderhalf jaar kwam de vriendin van mijn vader in huis. We kenden haar al wel, ze huurde een verdieping bij mijn oma. Het was een neurotische vrouw, altijd janken en schreeuwen. Ik vond dat we werden verraden. Mijn vader koos in conflicten ook altijd partij voor haar.'

Je bent opgegroeid in een volkswijk, jullie hadden het niet breed thuis.

'Mijn vader was hoofd van een woonwagenkampschool in Osdorp. Tot de dood van mijn moeder was het leven volkomen ongecompliceerd. Boeken lezen en buiten spelen. En als er voetbal op de radio was, vooral de gesproken column van Klaas Peereboom, moesten we allemaal stil zijn. Ik denk dat ik toen onbewust heb meegekregen dat dat heel belangrijk was, wat er op de radio over sport werd gezegd.'

Was je vader er trots op, dat jij later carrière maakte in die sportwereld?

'Nee. Mijn vader vond mijn carrière totaal oninteressant. Misschien was het jaloezie, geen idee. Hij zei zelden iets over mijn werk. Voor zijn verjaardag heb ik hem eens ietwat pesterig een abonnement op Het Parool gegeven, waar ik toen al tien jaar een column had. Maar toen dat na een jaar afliep, heeft hij het niet verlengd. Toen ik 39 was, ging-ie dood. Hartaanval, boem.'

Beeld Robin de Puy

Heb je nog herinneringen aan je moeder?

'Ja, zeer. Ik kan haar visueel helemaal voor de geest halen. Ze was een lieve, slimme vrouw. Onderwijzeres, maar na het huwelijk mocht ze niet meer werken. Ik was de oudste van vier, een broertje zit in een inrichting. Die is vanaf zijn geboorte 'niet goed', zoals we dat vroeger zeiden. Hij kan praten, maar dat is het wel zo'n beetje. Ik ben nu zijn voogd. Toen hij 6 jaar was, hebben mijn moeder en ik hem samen naar een tehuis gebracht. Ik herinner me nog precies hoe hard mijn moeder daarna stond te huilen op het station.' Stilte. 'Wil je nog een macaron?'

Dan verzorgt Spaan op verzoek een rondleiding langs de blij blauw geschilderde en vol kunst behangen muren van de woonkamer. 'Grafieken van Warhol, Electric Chair en de Campbell's Soup.'
'Louise Bourgeois, grafiek, daar ook.'
'Een Nederlandse jongen, ik ben zijn naam vergeten.'
'Arena, van Arie Schippers.'
'Han Schuil, Dirk Wiarda, een of andere joffer, dat is Sol LeWitt en hoe heet die gast uit Londen, o ja: Damien Hirst. Uit een serie grafieken, het Stedelijk Museum heeft ze allemaal.'
'Jeroen Henneman, Jean Arp, een of andere Rus, de Cruijffjes van Marlene Dumas. Harriët weet echt alles van moderne kunst, we hebben deze verzameling samen opgebouwd.'

Jullie zijn sinds 1977 samen. Het echtpaar in Oude vrienden heeft een relatie die ook vanzelfsprekend goed blijft.

'Dat stemt wel overeen met de werkelijkheid. Alleen de irritaties staan er niet in. Je kunt niet bijna veertig jaar samen zijn en je nooit ergeren. Wij geven elkaar veel ruimte, dat werkt. En verder moet je niet te veel zeuren.'

Je werd pas op je 40ste vader.

'Harriët wilde eerst geen kinderen, ik wel, maar dat kwam vanzelf, dacht ik. In 1986 kreeg ze een zware miskraam van een tweeling. Na vijfenhalve maand. Toen hadden we het min of meer opgegeven en werd ze alsnog zwanger. Sophie promoveert nu, op de geschiedenis van de islam in Europa tussen de twee wereldoorlogen.'

In het boek komt vrij veel seks voor. Vraag je je tijdens het schrijven af wat Sophie ervan zal vinden?

'Nee, maar zij begon er natuurlijk wel meteen over. In eerste instantie was het nog scabreuzer, maar mijn literair agent vond dat niet kunnen. Het ging over een scène waarin het meisje ligt te masturberen. Ik denk achteraf dat ze gelijk had. Sophie zei, na het lezen van de tweede versie: 'Die vunzigheden staan er nog steeds in.' Die jonge mensen gaan zo veel preutser met elkaar om dan wij vroeger.'

Hoofdpersoon Mani heeft een te krappe voorhuid. Dan denk ik onwillekeurig toch aan Henk Spaan.

'Dat kan ik niet helpen. Er staan dingen in die kloppen waarvan je denkt dat ze zijn verzonnen en andersom.'

In 2000, je was toen 52, zei je: 'Ik wil de beste columnist van Nederland worden.'

'Dat zou ik nog steeds wel willen. Dé columnist zijn. De man met de mening die ertoe doet. Soms jeuken je handen.'

Bij Het Parool kreeg je een aantal jaar geleden ruzie over je column.

'Dat ging over geld. De nieuwe hoofdredacteur vond dat iedere columnist 200 euro moest krijgen. Ik zei: sorry, ik ben beter dan die anderen, dus ik wil meer.'

Een schaterlach.

'Dat paste niet in haar wat idealistische beeld dat iedereen gelijk moest zijn. Freelancers worden altijd afgeknepen. Nu met Blendle: alle stukken worden gewoon doorgeplaatst. Ik kwam laatst die Alexander Klöpping tegen en zei: jij hebt iets van mij gestolen, mijn auteursrecht. Schrok-ie zich een beroerte.'

Toen jij bij Veronica een conflict kreeg, moesten zij jou nog lang 41.666,77 gulden per maand doorbetalen terwijl je geen programma's meer maakte. Zoiets als een voetballer die alleen maar op de bank zit en intussen wel een riant salaris krijgt.

'Ik had er echt liever voor gewerkt. Het was geen leuke tijd, maar ze hadden me gewoon moeten afkopen. Toen we daar ruzie over kregen, werd ik koppig. Later zijn die Veronica-mensen allemaal in de gevangenis gekomen of aan de cocaïne geraakt. Het was niet bepaald de bloem der natie die daar het bewind voerde.'

Ben je zelfverzekerd?

'Het ene uur wel, het volgende uur niet. Ik kan stukjes schrijven waarover ik geen spoor van twijfel voel. Maar bij zo'n roman wel. Is het wat? Willen mensen het lezen?'

Je moet toch een bepaalde mate van zelfverzekerdheid hebben, als je je permitteert elke week rapportcijfers aan anderen uit te delen, zoals je in 'Spaan geeft punten' doet.

'Ik kom steeds tot de voor mij verbazingwekkende conclusie dat mensen die cijfertjes serieus nemen. Co Adriaanse die dan zegt: 'Ik zou een zeven geven, geen zes.' Daar gaat het toch niet om, sufferd! Die cijfertjes zijn slechts de vorm. Maar oké, het is wellicht wat pedant en vrijpostig om anderen te belasten met een cijfer. Ik schrijf soms ook dingen op die ik never nooit zou zeggen tegen iemand, omdat het dan onbeleefd zou zijn.'

Beeld Robin de Puy

Is dat niet slap?

'Nee, de vorm heeft de prioriteit. Wat niet wegneemt dat ik wel eens spijt heb. Veel mensen in het publieke domein kunnen slecht tegen kritiek.'

Jij ook?

'Ik ben een half uur chagrijnig en dan vergeet ik het.'

Cornald Maas die over jouw bijdrage tijdens het WK twitterde: 'Waar het allemaal in samenkomt, qua babyboom & versleten & analisten: Henk Spaan die bij de NOS punten mag geven.

'Dat heb ik gezien, ja. Heel significant in die tweet is het woordje 'mag'. Zo denkt hij. Cornald Maas die jarenlang in Hilversum iedereen zijn kont heeft lopen likken om op zondagmiddag op theetijd een programmaatje te mogen presenteren. Dat is hem dan uiteindelijk gelukt, na veel vernederingen. Hij denk dat ik 'mag' van de NOS. Sodemieter op: ik kán dat.'

CV Henk Spaan

30 september 1948 Geboren in Heerhugowaard, opgegroeid in Amsterdam-West.
1972 Redacteur Propria Cures.
1973 Sportcolumnist Haagse Post.
1974 Dichtbundel Een lach en een traan.
1975-1982 Radioprogramma Tussen Start en finish (VARA), waarvoor Spaan en Harry Vermeegen de Zilveren Reismicrofoon winnen.
1974-1986 Columnist Het Parool.
1982-1985 Pisa (VARA).
1986 Overstap naar Veronica, waar Spaan en Vermeegen programma’s maken als Verona, Die 2, Die 2: Nieuwe koeien en Sportfreaks.
1994 Mede-oprichter literair voetbaltijdschrift Hard Gras.
1995 Dichtbundel De zoon van Cruijff.
1996-1997 Solo-programma’s Hard Gras en Voetballen doe je zo (Veronica).
2000 Studio Spaan (VARA). Dichtbundel Maldini heeft een zus.
2004 Terug naar Oegstgeest (Avro).
2006 Dichtbundel De kop van Kuijt.
2007 Boek Alle dagen voetbal.
2007-2011 Theatertournee Hard Gras.
2009 Boek De rapen zijn gaar.
2011 Heilig Gras (PowNed).
2012 Hi Ha Hondenlul (Comedy Central).
2014 Analist bij Fox Sports, column Het Parool, romandebuut Oude vrienden.

Henk Spaan is getrouwd met beeldend kunstenaar Harriët Mastboom. Ze hebben een dochter, Sophie (25).

Youp van 't Hek schreef een column getiteld 'Urinevlekken' over alle mannelijke 'voetbalbejaarden' op tv tijdens het WK.

'Ik voelde me niet aangesproken.' Schaterlach: 'Ik denk Hugo wel.'

'Henk is een enorme spender', zei Hugo Borst.

Geamuseerd: 'Gelukkig zit een deel van mijn geld in twee huizen. Daardoor kan ik er niet aankomen. Maar op zich heeft hij gelijk. Ik let gewoon niet zo op geld. Harriët en ik gaan regelmatig naar Parijs. We slapen nu in een hotel voor 100 euro, maar er zijn ook periodes geweest dat we voor 500 à 600 gulden per nacht boekten.'

Je hebt ook graag veel contant geld, toch?

'Daar had ik het vaak met Ischa over. Het idee dat je honderden guldens in je zak had. Cash. Héérlijk. Dat deed hij ook: vaak geld opnemen - pinnen kon toen nog niet.

'Misschien is het omdat we vroeger altijd weinig hadden. Ik heb de zuinigheid van mijn jeugd in elk geval niet overgenomen. Toen ik 18 was, ging ik al met vrienden uit eten. Paté vooraf, daarna biefstuk en geflambeerde kersen toe. Flesje Côtes du Rhône erbij. Zo ben ik altijd blijven leven. In de tijd dat ik Harriët leerde kennen, verdiende ik 3.500 gulden per week. We gingen echt elke dag uit eten.

'In het Hard Gras-busje is het de gewoonte dat ik voor de terugreis iets moois uitzoek. Het wordt eigenlijk altijd Condrieu, een zeer goede witte rhônewijn.'

'Ik noem Henk weleens gekscherend snobje', zei Hugo, 'met z'n New Yorker en z'n wijnkennis.

'Ik verdiep me al dertig jaar in wijn. Als ik vroeger geen geld meer had en weer eens bijna aan de rand van de afgrond stond, ging ik snel een heel lekkere fles Bourgogne van 20 gulden kopen. Had ik dát tenminste nog.'

Beeld Robin de Puy
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden