Postuum Lo van Wachem (1931-1992)

Oud-topman Shell was kop van Jut in de strijd tegen de apartheid

Lo van Wachem maakte een halve eeuw deel uit van de Shell-familie, waarvan tien jaar als topman (1982-1992). In die periode weerstond hij aansporingen van de anti-apartheidsbeweging om Zuid-Afrika te verlaten. Daarna groeide de stugge mediaschuwe topman met vele commissariaten uit tot ‘manager van Nederland’ met miljoenen werknemers. 

President-directeur Lo van Wachem voert in mei 1986 het woord op een Shell-aandeelhoudersvergadering in Den Haag. Beeld Nationaal Archief

Hij werd vooral bekend als de kop van Jut van de anti-apartheidsactivisten in de jaren tachtig. Die verstoorden niet alleen jaar na jaar de aandeelhoudersvergadering van Shell met lastige vragen, zoals milieugroeperingen nu doen, maar sneden ook de slangen bij de benzinepompen van Shell door. ‘De beste beveiliging voor de pompen is dat Shell zich terugtrekt uit Zuid-Afrika’, zei Sietse Bosgra van het Komitee Zuidelijk Afrika op een van die bijeenkomsten.

Lo van Wachem, topman van Koninklijke Shell tussen 1982 en 1992, bleef onbewogen. Hij veroordeelde de apartheid in Zuid-Afrika, maar zei terugtrekking (iets wat concurrenten als Mobil en Texaco wél deden) niet constructief te vinden. ‘Terugtrekking betekent dat wij onze belangen tegen weggeefprijzen moeten overdoen aan blanke eigenaren.’ In 1987 weigerde de TU Delft hem een eredoctoraat vanwege zijn  vasthoudendheid. Zelfs toen de Wereldraad van Kerken opriep tot een wereldwijde boycot van Shell, hield hij voet bij stuk. Shell bleef in Zuid-Afrika. Steun van andere aandeelhouders kregen de actievoerders nooit. Die stelden zich tevreden met de stijgende winsten en dividenden in de jaren onder Van Wachem.

Toen Nelson Mandela vrijkwam en de apartheid werd afgeschaft, haalde Van Wachem zijn gelijk. In 1993 mocht hij bij de uitreiking zijn van de Nobelprijs voor de Vrede aan Mandela en de Zuid-Afrikaanse president Frederik Willem de Klerk. 

In de jaren negentig werd Van Wachem met commissariaten bij Shell, Philips, ABB, AkzoNobel, Bayer, IBM en Zurich Verzekeringen de invloedrijkste manager van het land. Iemand rekende uit dat hij de baas was van tussen de één en twee miljoen werknemers. In 2004 moest hij als president-commissaris van Philips tijdens de aandeelhoudersvergadering de verdriedubbeling van de bonussen verdedigen die de commissarissen aan de bedrijfstop hadden gegeven. Hij deed dit door de critici de mond te snoeren door de microfoon uit te laten zetten. Vlak daarna moest hij vanwege zijn leeftijd de meeste van die commissariaten opgeven.

Van Wachem overleed afgelopen zaterdag op 88-jarige leeftijd. Hij kwam uit een echte Shell-familie. Zijn vader was boekhouder bij het olieconcern in Nederlands-Indië, waar de voorloper van Shell, de Bataafse Petroleum Maatschappij, met olieboringen was begonnen. Na de oorlog studeerde Van Wachem als werktuigbouwkundige af aan de huidige Technische Universiteit in Delft. Meteen na zijn afstuderen in 1953 kwam hij in dienst van Shell. Hij zou er, inclusief zijn periode als president-commissaris,  bijna vijftig jaar blijven. Jarenlang werkte hij als expat in olielanden als Brunei, Venezuela en Nigeria, voordat hij in 1976 als bestuurder voor opsporing en winning naar het hoofdkantoor in Den Haag kwam. In 1982 werd hij de baas van Shell Nederland en drie jaar later volgde hij Dirk de Bruyne op als de nieuwe topman van de hele groep.

Hij was stug en weinig flamboyant en bestuurde Shell als een familiebedrijf. Met de media had hij weinig op. Interviews gaf hij bij wijze van uitzondering alleen aan zakenkranten als de Financial Times. Hierin werd hij veelvuldig geprezen vanwege zijn fotografische geheugen en oog voor detail. Zijn opvolgers Cor Herkströter en Jeroen van der Veer zouden later veel werk hebben om de Shell-cultuur opener te maken en de bureaucratie te verminderen.  Van Wachem bleef werken tot op hoge leeftijd. In 2014 werd hij nog benoemd als adviseur van een offshorebedrijf in Aberdeen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden