Optimisme r.k. kerk over eigen toekomst is nogal voorbarig

Het siert de perschef van het aartsbisdom Utrecht dat hij de opmars van de islam relativeert. Op de veronderstelde eenheid van de rooms-katholieke kerk is volgens Henk Müller echter wel wat af te dingen....

RELIGIE in Nederland blijft een grote maatschappelijke rol spelen, en met de ontkerkelijking valt het allemaal nogal mee. Meer dan de helft van de Nederlandse bevolking is lid van een kerkgenootschap, en een onbekend aantal anderen houdt zich op zijn minst bezig met zingevingsvragen. Volgens Jan-Willem Wits, perschef van het aartsbisdom Utrecht, moet je alle commotie rond secularisatie en ontkerkelijking op zijn minst met een korreltje zout nemen (Forum, 19 juli).

Wits maakt een aantal behartenswaardige kanttekeningen bij het rapport Secularisatie en alternatieve zingeving van het Sociaal en Cultureel Planbureau. Deskundigen op dit onderzoeksterrein zelf zijn het onderling lang niet eens over cijfers, trends en interpretaties ten aanzien van 'secularisatie', zoals blijkt uit de recente debatten.

Maar los van zijn terechte waarschuwing niet in iedere moslim een Hezbollah-strijder te zien, gaat Wits wel wat idealistisch te werk bij zijn verklaring waarom de islam allang de tweede religieuze stroming in Nederland is. De mythe dat deze religie een cultuurbedreiging vormt, valt - althans getalsmatig - niet te onderbouwen, aldus Wits.

Alle christelijke kerken delen hetzelfde fundament, geloof in God en Christus. Daarom zou je het christendom als één godsdienstige stroming moeten zien. Samen zijn katholieken, hervormden, vrijzinnigen en humanistische christenen getalsmatig sterker - ook in de toekomst - dan moslims. De islam is en blijft de tweede godsdienst. Voor paniek is geen reden.

Je kunt je afvragen waarom Wits zich in deze kronkelige redenering wikkelt. Immers: wie heeft het over een islamitische cultuurinvasie? En waarom zou je het feit ontkennen dat het aantal moslims in Nederland volgens het SCP over afzienbare tijd groter is dan het aantal hervormden of gereformeerden die, samen met leden van andere genootschappen zoals katholieken, behoren tot de 8,4 miljoen Nederlanders die geregistreerd staan als lid van een kerkgenootschap.

Volgens het SCP zal alleen het aantal katholieken groter blijven dan het aantal moslims. Hervormden en gereformeerden zullen getalsmatig achterblijven. Dat is voor leden en sympathisanten van de aloude (hervormde) volkskerk, dan wel de kerk der kleine luyden een hard gelag. Maar vooralsnog is het niet anders.

Ondanks alle goede bedoelingen zal Wits redenering niet helpen om mensen te overtuigen die in de islam een gevaar zien. Het mag dan volgens hem een mythe zijn, maar het wezen van een mythe is dat zij niet op feiten is gebaseerd. Ook als je Wits redenering omkeert door in plaats van de eenheid van de christenen de verdeeldheid van de islam te benadrukken, zul je aanhangers van de mythe dat de islam een bedreiging vormt niet overtuigen. Al noem je minstens tien etnische dan wel religieuze islamitische stromingen in Nederland waaruit blijkt dat de eenheid van de islam misschien wel een grotere fictie is dan de eenheid van het christendom, wie de islam bedreigend acht blijft die mening toegedaan.

Het is opmerkelijk dat de perschef van het aarstbisdom zo positief is over de stand van zaken in levensbeschouwlijk Nederland, terwijl de rooms-katholieke bisschoppen en het Vaticaan Nederland sinds een aantal jaren als een missieland beschouwen. De leiders van de kerk achten de situatie dermate bedreigend, dat ze in de vorm van een kerkbrede dialoog proberen de gestage teruggang tegen te gaan.

In de redenering van het episcopaat en het Vaticaan is de hevige polarisatie in de kerk debet aan de teruggang van het aantal gelovigen. De Nederlandse kerk liep in de jaren zestig en zeventig voorop in kerkelijke vernieuwingsdrang. In dat opzicht weerspiegelde de kerk in Nederland de maatschappelijke ontwikkelingen. Maar voor grote delen van de kerk ging het te snel.

Het was hun onduidelijk wat wel en niet mocht. Met de benoeming - begin jaren zeventig - van kapelaan Simonis tot bisschop van Rotterdam, en Gijsen tot bisschop van Roermond, werd die duidelijkheid door het Vaticaan weer geschapen. Tot grote woede en frustratie van gelovigen die meenden dat zij de kerk vormden, en dat de bisschoppen herders waren die met de kudde mee moesten lopen en geen hekken moesten opwerpen.

Sinds die tijd spreken de vooruitstrevende vleugel en de behoudende vleugel elkaar niet meer. De Acht Mei Beweging werd opgericht uit ontevredenheid over het pausbezoek aan Nederland (1985) omdat Johannes Paulus alleen behoudende katholieken zou spreken. De AMB werd representant van die vleugel, zoals haar tegenhanger het Contact Rooms Katholieken (CRK) de orthodoxen ging vertegenwoordigen.

Dieptepunt in de verhoudingen viel in het voorjaar van 1993 met het plotselinge vertrek van de 'rekkelijke' mgr. Bär als bisschop van Rotterdam. Bär werd weggechanteerd. Ook de toedracht van het vertrek van Gijsen kort daarvoor bleef in nevelen gehuld.

Al met al kwam de weg vrij voor nieuwe bisschoppen. Mgr. Wiertz volgde Gijsen op, mgr. Van Luyn werd de opvolger van Bär, en mgr. Ernst van Breda - de nestor van de bisschoppen - werd na zijn pensionering opgevolgd door mgr. Muskens.

Vooral Van Luyn en Muskens werden ingezet om de slechte verhoudingen in de kerk te doorbreken. Mgr. Wiertz viel af, want hij bleek een weliswaar minzame, maar ook wat kleurloze zuiderling - een soort joviale Gijsen. Muskens en Van Luyn hadden nog een voordeel. Ze waren relatieve buitenstaanders omdat ze jarenlang in Rome dan wel Indonesië hadden gezeten. Zij waren niet geïnfecteerd door het polarisatievirus. Al snel vormden de twee, samen met kardinaal Simonis, de Permanente Raad, het dagelijks bestuur van de bisschoppen.

Zij stelden de marsroute op voor de kerk van de toekomst. En zoals dat gaat in Nederland, de eerste daad was het instellen van een commissie die de voorwaarden voor de dialoog in de kerk moest opstellen. Dat gebeurde op 13 juli 1995. Op kousenvoeten bewogen de leden van deze commissie zich door de verschillende hoeken, gaten en lanen van de kerk om te zien wat haalbaar was.

De grootste tegenvaller bleek dat de CRK-katholieken niet wilden meedoen. Zij volgden in alles Rome, het leergezag en de bisschoppen. Pas na grote druk van de bisschoppen besloten ze deze maand aan de eerstvolgende gespreksronde in september deel te nemen. Maar deze stap leidde wel tot grote interne verdeeldheid.

Ook onderling gaat het nog lang niet goed. Weliswaar jubelden de bisschoppen verleden week dat de dialoog zo'n voorspoedig verloop heeft dat de commissie er nog een jaar bij krijgt, maar het is duidelijk dat de praktijk van de dialoog moeizaam is.

Sommige bisschoppen vinden dat de permanente raad te ver voor de troepen uit marcheert. Van Luyn en Muskens willen de oude pijnlijke plekken zo snel mogelijk vergeten. Ze willen vooruit. Maar de bisschoppen zijn nog niet zo ver, en de linker en rechter vleugel in de kerk evenmin. Deze twee bisschoppen lijken bewust niet in te willen zien hoe diep de tegenstellingen zijn. Dat kan ook moeilijk anders want dan zou hun de moed helemaal in de schoenen zinken.

De dialoog heeft als bedoeling de verhoudingen in de kerkprovincie te normaliseren. Wat tot nu toe is bereikt, is dat alle partijen binnenkort om de tafel gaan zitten. Nu al staat vast dat er geen wezenlijke punten ter sprake zullen komen omdat de tegenstellingen nog te groot zijn. Het 'met elkaar in gesprek zijn' is vooralsnog het belangrijkste doel. Toch dringt de tijd.

Volgend voorjaar moeten de bisschoppen in Rome verantwoording afleggen over wat ze bereikt hebben. Het is nog lang niet zeker of de polarisatie binnen afzienbare tijd overwonnen zal worden. Het wachten is vooral ook op de opvolger van de Bossche hardliner bisschop Ter Schure (75) die wegens bereiken van de pensioengerechtigde leeftijd ontslag heeft aangevraagd.

Het lobbycircuit in Rome werkt op volle toeren en de conservatieve bisschoppen maken zich sterk voor een conservatieve kandidaat. Rome bekijkt Ter Schure welwillend, want zijn bisdom levert de meeste jonge priesters. Mocht Rome een geestverwant van Ter Schure benoemen dan zal de dialoog helemaal vastlopen.

Henk Müller is redacteur van de Volkskrant.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden