OPIUM voor de elite

Opium was eeuwenlang een populair roesmiddel in het Verre Oosten voor zowel koelies als keizers. In Rotterdam begint een expositie over de opiumcultuur van weleer....

Het moet een droom zijn voor drugsgebruikers: een winkeldeur met de tekst Practitioner dispensing opium, coca leaves etc. Een halve eeuw geleden gaf de Amerikaanse regering nog dergelijke vergunningen af. Opium, coca-bladeren etc. werden indertijd verkocht voor medicinaal gebruik.

Maar de Amerikaanse regering is de eerste niet die een straffe war on drugs lanceerde. Opium werd in het 19de-eeuwse China in zulke enorme hoeveelheden geïmporteerd dat te veel kapitaal wegvloeide uit de staatskas en de regering importbeperkingen stelde. De handel, waarin de Britten een belangrijke rol speelden, liep hierdoor ernstig gevaar. Engeland en China voerden er halverwege de 19e eeuw zelfs twee oorlogen om, de opiumoorlogen. Opium was handel. Het verslavingsaspect speelde hoegenaamd geen rol.

Ook Nederland verhandelde opium in het Verre Oosten. ‘Je hoort er doorgaans weinig over, maar de VOC heeft een deel van zijn succes te danken aan de opiumhandel’, zegt beeldend kunstenaar en verzamelaar Ferry Bertholet. ‘Nederland kocht opium elders in Azië en verkocht die in China. Je kunt stellen dat het kapitaal van ons vorstenhuis deels is gebaseerd op de opiumhandel.’ Bertholet is medesamensteller van de tentoonstelling Opium, het zwarte parfum die zaterdag werd geopend in de Rotterdamse Kunsthal.

De expositie geeft inzicht in de materiële cultuur en de rituelen van het opiumgebruik in met name de 19de eeuw. Het grootste deel van de attributen op de expositie is afkomstig uit de privécollecties van Bertholet en van verzamelaar Cees Hogendoorn.

‘Ik verzamelde Chinese erotica en ontdekte dat de opiumcultuur in China sterk verbonden was met het erotische leven in de 18de en 19de eeuw’, zegt Bertholet. ‘Je zag dat onder meer op afbeeldingen uit die tijd. Daarna ben ik opiumattributen gaan verzamelen. Iedereen van hoog tot laag gebruikte opium in het China van die dagen. Die attributen waren statussymbolen. De kleine man gebruikte een eenvoudige bamboepijp, de rijken lieten prachtige exemplaren maken.’

De pijpen, pijpenkoppen, opiumlampjes, speciale dienbladen, opiumnaalden, ketelschrapers, en andere parafernalia op de expositie geven een indruk van de verfijnde toegepaste kunst rondom het opiumgebruik. Pijpen – ter lengte van een dwarsfluit – werden onder meer gemaakt van versierd email, porselein, schildpad, haaienhuid, ivoor, jade en hoorn. De zilveren ‘zadels’ op de pijpen – het deel waarop de kop werd geplaatst – zijn prachtige voorbeelden van Chinese zilversmeedkunst.

De opiumhuizen (opiumkitten) die in het 19de-eeuwse China overal uit de grond schoten waren sociale ontmoetingsplaatsen, te vergelijken met cafés in Engeland of Frankrijk. Op de expositie is een luxeversie van een opiumkit nagebouwd, een zwoele, boudoirachtige ruimte.

De attributen op de expositie zijn unieke exemplaren. De verslaving nam eind 19de eeuw zulke ontwrichtende vormen aan, dat internationaal maatregelen werden genomen. Het uitbannen van het opiumgebruik in China – wat uiteindelijk Mao pas definitief lukte – ging gepaard met het vernietigen van opiumvoorraden en parafernalia. Verslaafden werden in het openbaar geëxecuteerd.

Ondertussen waren opium en van opium afgeleide roesmiddelen als morfine populair geworden in Europese kunstenaarskringen, waaraan tekeningen en boekomslagen op de tentoonstelling refereren. De zwaarverslaafde Nederlandse dichter Willem Bilderdijk (1756-1831) schreef over ‘dat bedwelmende moordvenijn’. Ook Multatuli en Slauerhoff waren liefhebbers. ‘Opium speelde een belangrijke rol in de kunsten, vooral in de literatuur van die tijd’, meent Bertholet, die in het boek bij de tentoonstelling dieper ingaat op deze aspecten.

Hij meent dat de rol van opium en opiumhandel in de geschiedenis nog altijd onderbelicht is. ‘De Chinezen voelden zich door de 19e eeuwse westerse handelspolitiek met betrekking tot opium zwaar vernederd en beledigd. Veel huidige ontwikkelingen kunnen zelfs worden gezien als een soort uitgesteld rehabilitatieproces, misschien wel tot en met de Olympische Spelen van 2008 aan toe.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden