Land van afkomst Zvezdana Vukojevic

Opeens had Zvezdana Vukojevic Radovan Karadzic aan de lijn: ‘Ik keek om me heen of een collega grappig probeerde te zijn’

Zvezdana Vukojevic: ‘Als kind zat ik in Amsterdam op een Joegoslavische zaterdagschool. We kregen Servo-Kroatische les en zongen liedjes voor Tito, die toen al dood was.’ Beeld Ernst Coppejans

Journalist Vukojevic (41) heeft nu een boek geschreven over oorlogsmisdadiger Karadzic. ‘Je kunt het boek zien als een groot excuus om iets te leren over de oorlog en mijn achtergrond.’

Nadat ze de telefoon had opgehangen, zei een collega: ‘Toch een beetje alsof je met Hitler belt.’ In september 2008 werd Zvezdana Vukojevic gebeld op de redactie van weekblad Nieuwe Revu. ‘Ik hoorde iemand zeggen: Hello Zvezdana, this is dr. Radovan Karadzic. Ik keek om me heen of een collega grappig probeerde te zijn. Daarna dacht ik: niemand die ik ken weet zo goed hoe je dit accent en zijn stem moet nadoen. Het is hem echt.’

Zvezdana Vukojevic (Nederland, 1978) is freelance onderzoeksjournalist. Deze week verschijnt haar boek Op zoek naar Karadzic. In 2017 won ze met haar echtgenoot Jop de Vrieze de internationale AAAS Kavli Science Journalism Award voor een NRC-artikel over hun doodgeboren zoontje.

En, hoe was het?

‘Bizar natuurlijk. Hij zat net vast in Scheveningen en praatte honderduit. Ik vroeg hem meteen naar Srebrenica. Daar hadden hij en Mladic niets mee te maken, zei hij. Ze zijn er alleen wel allebei voor veroordeeld. Later heb ik Karadzic nog een keer of drie aan de lijn gehad. Het werd normaler. Voor mijn werk heb ik wel vaker beroemde en beruchte mensen aan de telefoon. Louis van Gaal werd boos omdat ik een domme vraag stelde over voetbal.’

Waarom belde Karadzic je?

‘Een paar maanden eerder had ik zijn vrouw en dochter gesproken in Pale, in de Republika Srpska. Dat interview, met wat foto’s van zijn vrouw en dochter, had ik op hun verzoek naar Scheveningen gestuurd. Met de vraag of ik hem kon spreken. Ik had niet verwacht dat hij zou reageren.’

Meer dan dertig jaar eerder ontmoetten de ouders van Zvezdana Vukojevic elkaar in Oostenrijk. ‘Mijn moeder is Nederlands, ze was op wintersport, en mijn vader komt uit Joegoslavië. Hij wilde letteren studeren in Belgrado, maar zijn analfabete vader zei nee. Hij was bang dat mijn vader dan zijn ouders op de boerderij zou vergeten. Zijn plan was juist: ik ga naar het buitenland om geld te verdienen, dan kan ik studeren en mijn ouders geld sturen.

‘Hij werkte in een hotelbar in Oostenrijk, leerde daar mijn moeder kennen, werd verliefd, een paar jaar later waren er twee kinderen en van studeren kwam niets meer. Pas jaren later, toen ik journalistiek ging studeren, zei hij: dat heb je van mij. Op dat moment wist ik pas dat hij ook had willen schrijven. In Nederland werkte hij bij de Hoogovens, tot hij met een dubbele hernia werd afgekeurd. Hij heeft zichzelf Nederlands geleerd. In die tijd hoefde je van de bazen de taal niet te spreken. Ze zijn gescheiden toen ik 5 was.’

Werd je Joegoslavisch opgevoed?

‘Als kind zat ik in Amsterdam op een Joegoslavische zaterdagschool. We kregen Servo-Kroatische les en zongen liedjes voor Tito, die toen al dood was. Volgens mijn vader was het een soort padvinderij, maar hij had me lid gemaakt van de Pioniers, de kinderafdeling van de communistische partij. 

‘We namen cassettebandjes op voor mijn opa en oma. Dan konden ze onze stemmen horen, bellen was duur. Op die bandjes hoor je dat ik een supergoede uitspraak had. Nu ben ik te beschaamd om de taal te spreken. In het Servo-Kroatisch praat ik zo: geef brood mij.

‘Op de basisschool werd gezegd dat mijn Nederlands slechter werd van een tweede taal. Mijn moeder dacht ook dat het beter was om te stoppen met die lessen. Mijn vader bleef pogingen doen, tot mijn zusje en ik zeiden dat het makkelijker was om Nederlands te praten.’

Merken Nederlanders dat je Servisch bent?

‘Sommigen kunnen het zien aan de jukbeenderen. De meesten weten het pas als ze mijn naam horen. Het wordt vaak geseksualiseerd. Oost-Europese vrouwen, dat is een synoniem voor hoeren. Wat ik wel grappig vind: mensen uit voormalig Joegoslavië denken vaak dat ze dichter bij de Nederlanders staan. Ze kennen zichzelf een uitzonderingspositie toe, want ze zijn wit en christelijk. Tot er een Polenmeldpunt komt – huh, heeft Wilders het dan over ons? Of ze merken dat ze wel héél véél sollicitatiebrieven moeten schrijven, ook als ze hoogopgeleid zijn. Ze denken dat alleen moslims of zwarte mensen hier worden gezien als anders. Zelf kijken ze naar die groepen als eh...’

Ineens beseffen ze: wij horen bij de mensen over wie we altijd racistisch deden?

‘Met mijn ex, die uit Suriname komt, ben ik eens op vakantie geweest in Montenegro. Op straat werden we uitgescholden. Ik heb maar niet verteld wat ze zeiden. Ze wilden met hem op de foto. Ik zei: doe maar niet.’

Waarom wilde je een boek maken over Karadzic?

‘Over het land van mijn vader schreef ik eerst nooit. Toen dacht ik nog: als mensen mijn naam zien, zullen ze toch denken dat ik niet objectief ben. Het begon ermee dat ik zijn vrouw en dochter sprak, die tegen me zeiden: laat hem de waarheid vertellen over Srebrenica. Ik dacht: ja, dat zou ik ook wel willen weten. Daar heb ik niet alleen hemzelf, maar ook talloze anderen over gesproken. Tot mijn grote verbazing wilde Karadzic later ook vertellen over zijn onderduiktijd in Belgrado.’

Was het boek een zoektocht naar je Servische kant?

‘Ja. Met mijn vader heb ik er discussies over. Hij vindt dat Serviërs onevenredig veel en zwaar worden gestraft voor die oorlog. Terwijl ik vind dat je je eigen oorlogsmisdaden moet erkennen, ongeacht of andere landen dat ook doen. Het waren toch de Serviërs die in Srebrenica de moslims afslachtten. Je kunt het boek zien als een groot excuus om iets te leren over de oorlog en mijn achtergrond. Alleen is het me in die tien jaar nog steeds niet gelukt om de taal goed te spreken.’

Nederlands
‘In Servië. Ik ben daar niet opgegroeid, de kleine onuitgesproken sociale regeltjes ken ik niet.’

Servisch
‘In Nederland word ik constant aangesproken op mijn naam.’

Partner
‘De man op wie ik verliefd werd is toevallig Nederlands, maar dat had ook iets anders kunnen zijn.’

Wit of blank
‘Wit. Blank dekt de lading niet.’

Schrijver Robert Vuijsje (Alleen maar nette mensen, Salomons oordeel) interviewt voor de Volkskrant Nederlanders over de rol die afkomst speelt in hun leven. Hij spreekt onder anderen nog met zangeres Joya Mooi (Zuid-Afrikaans) en schrijver Mina el Hannaoui (Marokkaans).

Nederlanders vertellen openhartig over de rol die afkomst speelt in hun leven. ‘Opeens werd er op mij en mijn broertje het labeltje ‘zwart’ geplakt.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden