Op zoek naar de lach, niet naar invloed

Vijf jaar nadat er aangifte tegen hem is gedaan is er een einde gekomen aan de zaak tegen Gregorius Nekschot....

21 september 2010
Cartoonist Gregorius Nekschot wordt niet vervolgd. Hij rookt een sigaret en staart naar buiten. Iets in hem weerhoudt hem ervan te juichen.

16 mei 2008
Gregorius Nekschot zit tussen de stripboeken op de Amsterdamse zolder van uitgeverij Xtra. Hij draait zich om en schrikt van het bezoek. ‘Je ziet me nu, maar je moet me vergeten. Je moet je bek houden, je hebt nu die verplichting. Jij hebt mijn ware gezicht gezien.’

Hij wil niet dat zijn identiteit bekend wordt. Hij vreest te worden bedreigd, vermoord of afgeslacht. Hij vertrouwt niemand.

Vier dagen eerder is hij door tien man overvallen in zijn huis in Amsterdam. Hij zat achter te tekenen en hoorde de bel. Daar denderden ze één voor één binnen, de rechter-commissaris voorop. Nekschot moest aan de kant, zijn computer en andere spullen werden ingeladen. Hij zou aanzetten tot haat met acht cartoons, en zich schuldig maken aan discriminatie. Twee keer werd hij verhoord door de politie, en moest de nacht in een cel doorbrengen.

Hij strijdt voor zijn tekeningen. Dat is wat hij doet. ‘Ik teken een grap, en nu ben ik opgepakt.’

De ‘discriminatieofficier’ deed er drie jaar over om de strafbaarheid van zijn cartoons vast te stellen. In 2005 had de Nederlandse moslimfundamentalist Abdul-Jabbar van de Ven opgeroepen te klagen over de cartoonist. Van de Ven werd herhaaldelijk door Nekschot op satirische wijze afgebeeld en kreeg uiteindelijk zijn zin. Het Meldpunt Discriminatie Internet (MDI) was verantwoordelijk voor de aangifte. ‘Stel je toch eens voor dat dat gebeurt in een land achter het vroegere IJzeren Gordijn of in een Zuid-Amerikaans fascistenland. Maar het is hier gebeurd, het is mij overkomen.’

20 mei 2008
Een afgepeigerde Gregorius zit aan tafel bij de uitgeverij. Inmiddels is het eerste serieuze dreigement binnengekomen. Hij praat over de situatie dat hij diegene die hij satirisch afbeeldde, moet benaderen voor zijn veiligheid, doelend op de Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding, Tjibbe Joustra. ‘Weet je hoe ik hem heb neergezet? Op de wc, met zijn broek op zijn knieën.’

Tijdens een spoeddebat in de Tweede Kamer zegt minister Hirsch Ballin geheel achter het OM te staan. De inval was nodig, omdat er onduidelijkheid was over de ware identiteit van Nekschot. Politici in de Tweede Kamer spreken hun afschuw uit: ‘Een opiniedelict zoals dit, met een dergelijk optreden van het OM, kent zijn weerga in de naoorlogse geschiedenis niet.’

10 juni 2008
Hij zit op een bank in het Amsterdamse Oosterpark , tegenover het monument voor Theo van Gogh. Hij is ernstig vermagerd in korte tijd. Hij begint over Van Gogh, die een vriend werd genoemd. Hij heeft de vermoorde filmmaker maar één keer ontmoet, ergens in de jaren tachtig. Gregorius voelde sterke verwantschap, maar zou hem nooit meer spreken.

In 2003 kwam hij als Gregorius Nekschot op de site Van Gogh, ‘De Gezonde Roker’. ‘Ik herkende me zeer in zijn levensvisie. De boel een schop geven, een ander geluid. Ik ben ook niet mainstream. Ik zag dat alles wat zich tegen de islam richtte, in de problemen kwam. Ik was gelijk een man met een thema.’

In zijn jeugd was hij links en bevlogen. Hij bekent aan een demonstratie te hebben meegedaan. Hij had veel contacten in de krakersscene. ‘Daar zag ik veel uitvreters rondlopen. Mensen met mooie linkse idealen die ontzettend oneerlijk waren. Ik ben van de punkgedachte: Do it yourself. Niet wachten op een ander, de staat of de politiek leider die het voor je doet.’

Hij waakt ervoor zich te laten inlijven door bekende publicisten als Paul Cliteur en Afshin Ellian. ‘Ik wil op afstand blijven. Er zijn journalisten die me het extreemrechtse kamp in willen trekken – verschrikkelijk. Ik maak grappen, dat is wat ik doe. Ik zoek de gulle lach, door hypocriete dingen op de hak te nemen, ik ben niet op zoek naar invloed.’

Als mensen hem in het echt ontmoeten, zijn ze altijd verbaasd. Alsof hij een pokdalige anti-sociale rukker zou zijn, met alleen zijn scherpe cartoonistenpen als metgezel. Ze kijken ook op van zijn algemene ontwikkeling, dat hij goed kan formuleren en een sympathieke kerel is.

29 augustus 2008
Hij doet de deur open van zijn huis. Hij loopt met krukken, want hij is in Amsterdam van zijn fiets gereden door een man die van een klaverjasclub kwam. Gregorius vloog over de motorkap, tegen het raam op. Hij weet niets meer. Ergens ziet hij nog wel in een flits de ambulance aan komen rijden, en drie vlaggen wapperen. Wie hem op straat had opgeraapt, weet hij niet. Er was een politieagent, en misschien een passant. Hij kwam bij in het ziekenhuis.

Daar wist hij zeker dat het een aanslag was, al kon hij dat nergens op baseren. Dat hij Gregorius Nekschot is, weten ze niet. Maar ze kennen wel zijn echte naam.

De automobilist zei dat hij zomaar overstak, zonder te kijken. ‘Zonder te kijken’, herhaalt Gregorius. Niks voor hem. ‘Ik doe nooit iets in mijn leven zonder te kijken.’

3 oktober 2008
Hij is opgewonden, want hij weet zeker dat hij Hirsch Ballin ‘beet heeft’. In het onderzoeksdossier waarvan een kopie op zijn bureau ligt, had hij iets gevonden dat ‘zeer pijnlijk’ is voor de minister. ‘Ik zal het je laten zien, je moet komen’, e-mailt hij. Waar het over gaat, wil hij niet zeggen. ‘Niet per telefoon, ik weet zeker dat ik word afgeluisterd. Dat blijkt ook uit mijn dossier.’ Per e-mail dan. ‘Kan echt niet, je moet me geloven. Ook mijn e-mail wordt afgetapt. Ze hebben zelfs mijn giroverkeer doorgespit.’

Op 29 mei 2008, twee weken na zijn aanhouding, schreef minister Hirsch Ballin in een brief aan de Kamer: ‘Ten behoeve van de veiligheid van de verdachte is afgesproken dat het proces-verbaal ten aanzien van de verdachte zal worden geanonimiseerd.’

In het strafdossier is zijn echte, volledige naam terug te lezen. Nergens is een poging gedaan – ondanks de toezeggingen van de minister – zijn naam af te schermen. ‘Moet je je voorstellen hoeveel mensen hierdoor mijn naam al hebben gezien? Hoe weet ik dat deze documenten alleen bij justitie en politie blijven? Als je ziet hoe vaak stukken uit onderzoeken van het OM uitlekken.’

Later blijkt het dossier – alsnog – te zijn geanonimiseerd.

31 oktober 2008
Cabaretier Hans Teeuwen zit op de bank in zijn Amsterdamse appartement, en Gregorius ook. Het was Teeuwen die in een uitzending van het televisieprogramma Pauw & Witteman de arrestatie van Nekschot wereldkundig maakte. Teeuwen, vriend van Theo van Gogh, was woest. ‘Een van mijn vrienden is vermoord vanwege zijn grote bek, en nu is een ander opgepakt vanwege zijn gore pen’, zegt hij. ‘Het idee dat iemand vanwege zijn werk in een cel wordt gezet, vind ik angstaanjagend. Waarom gebeurt dit eigenlijk? IJdele hoop van de autoriteiten dat je ermee ophoudt? Een doelbewuste intimidatiepoging? Zijn ze bang voor cartoonrellen? Of voor christenen die het gedonderjaag met hun ideeën zat zijn?

‘Geen idee – als het maar niet tot een rechtszaak komt. Want dat lijkt me verschrikkelijk voor hem, een knieval voor terreur, uit angst voor terreur. Het gaat er om dat je risico’s neemt in je werk, in je standpunten. Zoals dus in de tekeningen van Gregorius. Die tekeningen liegen er niet om. Het liegt er niet om.’

8 december 2008
Hij is op weg naar zijn werk, want hij heeft een volledige baan. Ja, dat had hij niet eerder verteld, waarom ook. Hij heeft ook een vriendin, en ouders, en familieleden, en misschien zelfs een bonuskaart van Albert Heijn – ‘Doet het er toe dan?’ Wie hij is, weten ze niet op zijn werk, of in de buurt, of bij de sigarenboer. Hij wil tekenen, zonder gevaar. Als ze weten wie hij is, wordt hij belemmerd in zijn werk. Zijn vader en moeder weten maar al te goed wat er aan de hand is. Hij zegt goed te zullen uitkijken.

2 februari 2009
Hij loopt over brug die de wijk Christianshavn met het oude centrum van Kopenhagen verbindt. De voordracht voor The Free Press Society, de Deense club die zich sterk maakt voor de vrijheid van meningsuiting, zit erop. Er waren veel mensen, onder wie vooraanstaande Deense schrijvers, journalisten en zelfs een voormalig sociaal-democratische minister, Karen Jespersen. Een dag eerder sprak hij met de door moslims belaagde cartoonist Kurt Westergaard en Flemming Rose, journalist van Jyllands-Posten, de krant van de Deense cartoons, die leidden tot wereldwijde rellen. Rose noemt de actie van justitie tegen Nekschot ‘een schaamteloze powerplay van de regering om hem de mond te snoeren’.

In een kamer met houten lambriseringen dronk hij een fles Deens bier leeg en rookte hij een sigaar met Lars Hedegaard, voorzitter van The Free Press Society.

Zijn lijfwacht Harry loopt naast hem op de brug. Hij is goed in karate, en is getraind in het uitschakelen van gevaar. In de zaal had hij de agenten van de Deense geheime dienst al herkend van een eerdere ontmoeting op het vliegveld. Andere onbekende agenten identificeerde hij aan hun karakteristieke schoenen.

In Nederland onderhoudt Nekschot contact met een Amsterdamse unit van de inlichtingendienst AIVD. Eén keer heeft hij ze gebeld. Dat was toen zijn echte naam op internet circuleerde, gekoppeld aan een verkeerd adres. Het werd opgelost.

Hij had zich voor de lezing kunnen verkleden als Mickey Mouse of de Lone Ranger. Hij koos voor een nikab, die een vriendin voor hem heeft uitgezocht. Hij vindt dat hij leek op een pestlijder uit de jeugdserie Floris.

Op de brug zegt hij: ‘Ik opereer op het snijpunt van vrijheid van meningsuiting en vrijheid van religie. Ik ben niet beschermd, de klagers over mij wel.’

17 augustus 2009
Aan: gregorius@gregoriusnekschot.nl

Is er nieuws van het OM?

Re: Mij sleepten ze met tien man uit mijn huis. Niet voor niets, dunkt mij. Ondergetekende is derhalve niet optimistisch. Zeer vriendelijke groet, Gregorius.

10 december 2009
‘Er is veel aan de hand. Je moet komen’, zegt hij door de telefoon. Het net verschenen derde deel van het verzameld werk van Karel van het Reve ligt op tafel. Op de radio in zijn keuken klinkt Obama, die zojuist de Nobelprijs voor de Vrede heeft gekregen. De cartoon over de directeur van de Hartstichting die zijn zakken vulde, is half af.

Inmiddels zijn cartoondeskundige Koos van Weringh en arabist Hans Jansen op zijn verzoek door justitie gehoord, net als twee rechercheurs en een politiecoördinator. Hij loopt naar de keuken, en zet een cola neer.

‘Na afloop van een verhoor vroeg de officier om een onderhoud met mijn advocaat. Hij stelde een schikking voor. Ze willen ervan af. Jezus wat spannend.’

Het OM ontkent dit dezelfde dag.

4 januari 2010
Via ‘Deense kanalen’ heeft hij Kurt Westergaard sterkte gewenst. De Deense cartoonist was in zijn huis aangevallen door een moslimfundamentalist. Nekschot: ‘Nu weet ik zeker dat ik het niet op een principekwestie laat uitdraaien. Ik moet er van af.’

21 september 2010
Vijf jaar na de aangifte van de moslimfundamentalist Van de Ven, meer dan tweeënhalf jaar na de inval van tien man in zijn huis, is de zaak-Gregorius N. ten einde. De officier had het hem in zijn kamer zelf verteld, met veel omhalen. ‘Het wordt tijd dat ik weer ga tekenen.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden