Op de slachtbank

Vol lof was de Tweede Kamer voor de kordate wijze waarop premier Balkenende de Mabel-affaire had afgehandeld. Maar was die lof terecht?...

Prins Friso en Mabel Wisse Smit keken op vrijdagmiddag 10 oktober in Den Haag met stijgende verbazing naar de persconferentie van premier Balkenende die rechtstreeks werd uitgezonden op televisie. Zij hoorden hoe de ministerpresident in felle bewoordingen, in dictie een en al daadkracht, hun integriteit in twijfel trok. Het paar, zo zei Balkenende, had de regering niet alleen onvolledig geinformeerd, maar ook onjuist. Bij Friso en Mabel kwamen de woorden aan als mokerslagen. Had de premier niet beloofd dat hij een goed woordje voor hen zou doen?

Balkenende was nog niet klaar. Het was een principiële kwestie. Hij klonk alsof hem persoonlijk onrecht was aangedaan in de gesprekken met het paar over Mabels vroegere contacten met crimineel Klaas Bruinsma. Toen deelde hij de genadeslag uit: 'Tegen onwaarheid is geen kruid gewassen.'

Het paar was 'verbijsterd', zeggen verschillende bronnen. Ten overstaan van het Nederlandse volk had de premier hen neergezet als leugenaars. Tegen een bekende zei Mabel kort daarop: 'We worden afgeslacht.'

In nog geen drie maanden tijd was er een einde gekomen aan de toekomstplannen van een prins van Oranje-Nassau (35) en zijn even oude verloofde. Zij ambieerden een betrokken lidmaatschap van het Koninklijk Huis, maar zullen dat nooit meer kunnen verwezenlijken.

Lang leek prins Friso weinig op te hebben met de Oranjetraditie. Met uitzondering van Prinsjesdag en Koninginnedag – en zelfs dan sloeg hij wel eens over – deed hij niet mee met de representatieve verplichtingen van de familie. Mabel leidde sowieso een zelfstandig bestaan. Friso wilde eigenlijk al veel eerder met haar trouwen (zij leerden elkaar begin 2000 kennen). Maar Mabel aarzelde, zeggen bekenden van het paar, die vanwege de gevoeligheid van 'Mabelgate' alleen op basis van anonimiteit willen praten. Dit geldt ook voor de hofbronnen.

Mabel had in Friso weliswaar de man van haar leven gevonden, maar wilde zich nog niet binden aan de beperkingen van het hofleven. 'Mabel verwachtte dat ze niet op dezelfde manier zou kunnen blijven werken als het huwelijk eenmaal was gesloten', zegt een bekende. 'Zij was nog lang niet klaar met haar werk voor de Soros Foundation.'

Mabel had intussen wel een warm onthaal gekregen in de koninklijke familie. Tussen prins Claus en Mabel was het onmiddellijk raak. Zij hadden meteen échte gesprekken, zegt een ingewijde. Toen de vader van Friso op 6 oktober 2002 overleed, was Mabel een stabiliserende kracht in de familie, aldus een hofbron. 'Zij heeft veel rouw gehad in haar leven. Zij kan daar goed mee omgaan.'

Mabel verloor haar vader, Henk Los, doordat hij, in haar aanwezigheid, in een wak schaatste. Haar tweede vader, Peter Wisse Smit, overleed in 2000 aan een maagbloeding. Met de dood van prins Claus raakte Mabel haar derde vader kwijt, zegt een hofbron. Op 15 oktober 2002 daalde Mabel met de familie af in de grafkelder in Delft. 'De vrouw is de afgelopen dagen een steun en toeverlaat voor de majesteit geweest', aldus de Rijksvoorlichtingsdienst (RVD).

Mede door de dood van prins Claus groeide bij Friso en Mabel het besef dat ook voor hen een taak was weggelegd de koningin en de rest de familie in representatieve taken te ondersteunen. In het woonpaleis van de majesteit werden de lijnen uitgezet. 'Met plannen maken merk je aan Mabel hoe snel ze is', aldus een ingewijde.

Intussen waren Friso en Mabel ook aan het nadenken over hun verloving, die ze op 30 juni bekend wilden maken. Nu ze de koningin en de andere prinsen en prinsessen zouden ondersteunen, wilden ze de regering verzoeken om parlementaire goedkeuring te vragen voor hun huwelijk. Met zo'n toestemming zou prins Friso zijn recht op troonopvolging behouden – hij is de derde op rij na Willem-Alexander en diens dochter Catharina-Amalia – en zou Mabel toetreden tot het Koninklijk Huis.

Friso en Mabel vroegen zich af wat een struikelblok kon zijn. Klaas Bruinsma kwam in het lijstje belemmeringen voor, maar pas op de derde plaats, zegt een hofbron. Mabel had Friso in het najaar van 2000 al ingelicht over haar contacten met de drugsbaron. Omdat Mabel nooit betrokken was geweest bij zijn criminele praktijken en het geen liefdesrelatie betrof, zag Friso hierin geen bezwaar.

Mabel heeft een curriculum vitae met internationale allure. Dáár zouden gevoeligheden kunnen liggen, redeneerde het paar. 'Het zijn intellectuelen en beiden vertrokken al vroeg naar het buitenland. Ze denken nu eenmaal internationaal. Het kleine polderdenken zijn ze een beetje verleerd', zegt een hofbron.

De voormalige Bosnische VN-ambassadeur Muhammed Sacirbey zou allereerst vragen kunnen oproepen. Mabel had in de jaren negentig een relatie met hem. Hij zit nu in een cel in New York vanwege een gecompliceerde uitleveringszaak. De Bosnische regering beschuldigt hem van het verduisteren van overheidsgeld.

Ook kwam haar 'hoge politieke werk' voor het Open Society Institute – dat autoritaire samenlevingen wil veranderen in democratische – van multimiljardair en filantroop George Soros aan de orde als mogelijk gevoelig punt.

Op 16 juni van dit jaar meldden Friso en Mabel zich bij premier Balkenende met de boodschap dat zij willen gaan trouwen. Balkenende liet de Nederlandse veiligheidsdiensten rap onderzoek doen naar Wisse Smit. Ook voerde het paar een serie gesprekken met 'de regering', waarvan drie met Balkenende persoonlijk.

Hij wees hun daarbij, aldus de premier later, op het belang van het vermelden van alle relevante feiten. De AIVD had oud-premier Kok al in 2001 uit eigener beweging gemeld dat Mabel contacten had gehad met Klaas Bruinsma. Later zei Balkenende in het Kamerdebat dat Mabel hem in een gesprek op 23 juni had gezegd dat het niet 'slechts incidentele zeilcontacten' betrof, maar een regelmatig contact gedurende drie maanden. De snuffeldiensten vonden in de nieuwe onderzoeken 'geen bijzondere feiten'. Alle lichten gingen op groen.

De mediapresentatie van de verloving verliep vrijwel vlekkeloos. Stralend stapte Mabel op 30 juni in een mintgroen mantelpak om vijf uur 's middags de hal van Huis ten Bosch binnen. De koningin noemde haar 'een hele lieve en begaafde schoondochter'. Dat Mabel tegen het protocol in vóór de prins was uitgelopen, zorgde voor enige opwinding, maar niemand nam het haar echt kwalijk.

Het grote publiek hoorde een paar weken later voor het eerst van Mabels contacten met Bruinsma toen zakenblad Quote berichtte over een studentenfeest waar zij samen waren verschenen. De RVD verklaarde dat het ging om 'contacten gedurende enige maanden' in Mabels studententijd toen zij ook deelnam aan zeilwedstrijden. Nadat zij zich bewust werd van Bruinsma's praktijken, 'besloot zij deze contacten te beëindigen. Het betrof overigens geen zakelijke of intieme relatie.'

Her en der doken nog wat berichten op over Mabel en Bruinsma, maar in het torentje gaven die geen aanleiding tot nervositeit. Totdat Charlie da Silva, een exlijfwacht van Bruinsma, op 2 oktober in het televisieprogramma van Peter R. de Vries verscheen. De Chileen vertelde in gebroken Nederlands dat Mabel 'die wijf was van die Lange'. Zij zou lang een liefdesrelatie met Bruinsma hebben gehad tot hij in 1991 werd doodgeschoten.

Wat zich toen openbaarde was een voorlichtingsblunder van de eerste orde, zeggen hofbronnen. Mabel had een gedetailleerde vragenlijst van Peter R. de Vries, die op 25 september naar de RVD was gestuurd, beantwoord. In de uitzending werden een paar vragen behandeld, waarop Mabel voornamelijk ontkende wat Da Silva te berde had gebracht. Zij kon zich Charlie ook niet herinneren. Wel verklaarde Mabel dat zij twee tot drie keer met anderen op de Neeltje Jacoba (een van Bruinsma's schepen) was geweest, waarbij ook wel eens werd gegeten en overnacht.

'Met het geven van die antwoorden is de strijd verloren', zegt een bekende. 'Een beetje erkennen staat gelijk aan alles toegeven. Voor nuance is nu eenmaal geen plaats in een mediaoorlog.' Mabels vriendin Willemijn Verloop van War Child zei op tv: 'Ik denk dat zij geadviseerd is om op een bepaalde manier te reageren. Want zij is ook niet gewend om op dit niveau met de pers om te gaan. Ik denk dat zij advies heeft gekregen en dat dat advies niet erg gelukkig is geweest.'

De regie ontbrak volledig, is de opinie van een hofbron. 'Degenen die de koningin moeten beschermen, hebben niets gedaan.' Waar waren de minister-president, de grootmeester en de algemeen-secretaris van de koningin, vragen ook anderen zich af.

Balkenende had de antwoorden aan Peter R. de Vries voor de uitzending al gezien, zo zei hij later. Daarin las hij dingen die hij in gesprekken met Mabel niet had gehoord. Daags na Charlie's optreden werd zij ontboden bij de premier. Balkenende omschreef deze ontmoeting later als een 'nader, indringend gesprek' waarbij Mabel 'nieuwe feiten' had verstrekt. Mabel, die volgens een bekende eerder nog dacht dat de ophef over 'deze Charlie' wel over zou waaien, was na het korte gesprek de wanhoop nabij. 'Mabel zei: Ze geloven me niet.'

De premier wist van contacten met Bruinsma, maar zag daarin geen politiek risico toen hij de verlovingsaankondiging liet passeren. Nu, met details over overnachtingen, liet hij de bescherming van het Koninklijk Huis – een hoofdtaak voor elke minister-president – vallen. Balkenende gaf Mabel te verstaan dat er geen toestemmingswet zou worden ingediend. De koningin was geschokt, er woedde een tweestrijd tussen de moeder en het staatshoofd, maar de ratio won. De majesteit ging akkoord. Voor Friso was op dat moment de toestemmingswet secundair, hij vond het met name van belang de schade voor alle betrokkenen te beperken.

Die dagen was het doodstil aan het hof, zegt een ingewijde. De regie, waar de familie zo aan hechtte, was zoek. Iedereen was verkrampt. Friso en Mabel waren verdrietig. De familie steunde het paar evenwel volledig. Dat mocht de buitenwacht ook weten. Die zondag verscheen Mabel in gezelschap van de koningin in de Haagse Kloosterkerk.

In de media diende zich intussen een bonte stoet getuigen aan, met name à decharge. Twee andere voormalige lijfwachten van Bruinsma lieten weten dat er geen liefdesrelatie was geweest. Volgens zeilschipper Jochem Visser had Bruinsma destijds een 'andere dame', ook een uit de betere kringen (de Volkskrant). De dag erop verklaarde Ottolien Lels in deze krant dat niet Mabel, maar zij een relatie met Bruinsma had gehad in de periode voorafgaand aan zijn liquidatie.

In het Algemeen Dagblad zei wedstrijdzeiler Jan Deelen dat Da Silva Mabel en Ottolien door elkaar had gehaald. Da Silva ontkende dit in een tweede uitzending van Peter R. de Vries. Zeiler Arne Klunder, die Mabel half mei 1989 aan Bruinsma voorstelde en 'vrijwel zeker weet' dat die twee geen seksuele contacten hadden, meent dat Da Silva 'er een hoop bij heeft gefantaseerd'.

Klunder: 'Klaas zei dat hij uit de wereld wilde stappen. Ik was begaan met hem, ik wilde hem als een boefje zien, maar hij was een grote boef. Mabel had dat veel sneller door. In de loop van 1990 en in 1991 was zij niet vaak meer bij zeilwedstrijden aanwezig. Ze was druk met andere dingen, zoals haar studie.'

Vervolg op pagina 14

Vervolg van pagina 13

'Balkenende heeft de zaak niet elegant afgehandeld'

Door berichten in de internationale pers (The Times: Is sprookjesprinses eigenlijk een criminele infiltrant?) maakte ook de internationale werk-en vriendenkring van de Wisse Smit kennis met 'Mabelgate'. Europarlementariër Emma Bonino, die in tal van projecten samenwerkte met Mabel, was geshockeerd dat haar vriendin in de pers werd uitgemaakt voor leugenaar, zegt zij in haar werkkamer in Brussel. 'Mabel is juist heel transparant, solare zouden wij in Italië zeggen.'

Maandagnacht 6 oktober lag Bonino in bed te denken: 'Waarom zouden wij, die haar zo goed kennen, niet publiekelijk steun verlenen, wat de zaak in Nederland ook mag zijn?' De volgende ochtend zette zij de actie voor Mabel in touw. Ze belde met prominenten als Bernard Kouchner, voormalig VN-gezant voor Kosovo.

Bonino bracht ook Mabel op de hoogte van haar plan voor een publieke verklaring. 'Ik heb haar niet om toestemming gevraagd. Mabel zei: ”Wel, bedankt.” Niet meer en niet minder. Ze maakte een erg moeilijke periode door.'

Op donderdag verscheen de verklaring, ondertekend door elf internationale 'vips', in de brievenrubriek van de Volkskrant. 'Het is een schokkende ervaring dat een persoon die zoveel heeft gedaan voor de mensenrechten in de wereld, zo slecht wordt behandeld.'

De verklaring zou geen politieke invloed hebben. Dezelfde dag stuurden Friso en Mabel een brief aan Balkenende waarin zij de regering vragen geen toestemmingswet in te dienen. Hierin gaf het paar aan dat zij 'naïef en onverstandig' hadden gehandeld, en 'niet tijdigin alle opzichten open zijn geweest'. Daarvoor boden zij de regering, de koningin en de premier hun verontschuldigingen aan.

Zo hadden zij moeten aangeven, schreven zij, dat er sprake was van 'meer dan een oppervlakkige relatie' met Bruinsma. Gedurende drie maanden in 1989 was er 'regelmatig contact'. Nadat Mabel zich bewust werd van zijn activiteiten had ze hem niet een 'enkele' keer ontmoet, maar de daaropvolgende anderhalve jaar 'nog met enige regelmaat'. 'Feit is ook dat Mabel meerdere malen gelogeerd heeft bij de heer Bruinsma'. In de brief benadrukte het paar andermaal dat er geen sprake was geweest van een liefdesrelatie.

Balkenende had ook een brief geschreven. Die zou hij vrijdagmiddag overhandigen aan de Tweede Kamer en de pers. 's Ochtends lichtte hij eerst zijn collega's in de ministerraad in: de prins had zijn rechten als invaller op de troon verspeeld. De ministers kregen de brief van Friso te lezen, waarop sommigen kregelig reageerden. 'Redelijk arrogant', en, 'gaat maar half door het stof'.

Tegen het paar had Balkenende gezegd dat hij blij was met de brief, vertellen ingewijden. Zo had hij wat in handen om een goed woordje voor hen te doen. Mabel en prins Friso waren wat dat betreft gerustgesteld.

Tijdens de persconferentie sprak Balkenende evenwel harde taal. Het paar voelde zich verraden. Zij vonden dat zij niet hadden gelogen over Mabels contacten met Bruinsma. Niet voor niets repten zij in de brief enkel van onvolledigheid en niet van onjuistheid, zo wordt door bekenden benadrukt.

'Balkenende heeft de zaak niet elegant afgehandeld', zegt een hofdignitaris. 'Hij had kunnen volstaan met een korte verklaring en vervolgens verwijzen naar de brief van Friso en Mabel. Dan had hij de eer aan het paar gelaten, het als hun beslissing gepresenteerd en zou de schade minder groot zijn geweest. Dit was niet hoffelijk.'

Het optreden van Balkenende werd aan het hof ook om andere reden met ergernis aanschouwd. Wilde hij soms eerdere uitglijders goedmaken door nu wat al te daadkrachtig te opereren? De premier had zich aan het hof al impopulair gemaakt doordat hij zijn eerste kabinet had laten vallen op de dag dat prins Claus werd bijgezet. En ook vanwege zijn gebrek aan regie in de zaak-Margarita.

Daar waar oud-premier Kok had bewezen dat hij als een staatsman koninklijke kwesties kon oplossen – zie de affaire Zorreguieta – had Balkenende volgens een ingewijde zijn zwakte getoond. Onervaren, overdreven gereformeerd en onbeschaafd, waren de kwalificaties die de premier aan het hof ten deel vielen in de kwestie-Mabel.

De vrijdag van de persconferentie was een deel van de ondertekenaars van de steunbrief voor Mabel in de Verenigde Staten bijeen voor een bestuursvergadering van de invloedrijke denktank International Crisis Group (ICG). Bonino was er, maar ook George Soros en ICG-president Gareth Evans. Via een Nederlands bestuurslid, Ed van Thijn, hoorden ze wat er in Den Haag was besloten.

'Men had geen idee wie Bruinsma was', zegt Van Thijn, oud-minister van Binnenlandse-Zaken. 'Ik heb uitgelegd dat het niet zomaar een crimineel betrof. Hun vraag was: Is Mabel nou betrokken geweest bij criminele activiteiten of niet? Nee? Waar gaat het dan over?'

Er was geen begrip voor de wijze waarop Mabel was behandeld, zegt Bonino. 'Wij kenden het belang van het koningshuis in Nederland', aldus Bonino. 'Maar het imago van Nederland als een tolerant land met respect voor het privé-leven van anderen is door deze geschiedenis aangetast.'

In Nederland heerste echter een heel andere klimaat. Een meerderheid van de Tweede Kamer zwaaide Balkenende lof toe voor zijn daadkrachtige optreden. Alle partijen waren het erover eens dat een voortslepende affaire het koningshuis veel meer schade zou hebben toegebracht. De Kamer was wel kritisch over de inlichtingen-en veiligheidsdiensten omdat die er niet in waren geslaagd de precieze relatie tussen Mabelen Bruinsma boven water te krijgen. Hoe kon het zijn dat de regering zich wat op de mouw had laten spelden door Wisse Smit? En Balkenende moest Peter R. de Vries voor eeuwig dankbaar zijn dat hij het land voor een constitutionele crisis had behoed.

De toon was gezet. Hoewel de buitenlandse pers ook de romantische kant van het drama belichtte – 'prins verkiest liefde boven troon' – berichtten de Nederlandse media vooral over de 'leugen'. Een nieuwe stroom aan publicaties en geruchten kwam los. Mabel zou ook contacten hebben gehad met dubieuze lieden uit de Balkan en betrokken zijn geweest bij wapenhandel.

Dit alles zou worden meegenomen in het nieuwe onderzoek van de AIVD, dat Balkenende op 3 oktober al had gelast. Want 'mevrouw Wisse Smit' zou door een huwelijk in de nabijheid van de koningin verkeren en zodoende nog steeds een gevaar voor haar veiligheid kunnen opleveren.

In die tijd liet Mabel zich volgens bekenden wel eens spottend ontvallen: 'Nu heb ik ook al in wapens gedaan.' Hardnekkige geruchten dat het huwelijk niet zou doorgaan, stoorden haar. Bijvoorbeeld als ze weer eens werd afgeschilderd als een calculerende vrouw die zich voor haar netwerk en niet voor de liefde wilde introuwen in het koninklijk huis.

'Koninklijk bloed is de enige kwaliteit die Mabel niet heeft meegekregen bij haar geboorte', zegt Muhammed Sacirbey vanuit de gevangenis in New York. In de jaren '90 vloog hij, vaak samen met zijn toenmalige vriendin Mabel, de wereld over om de Bosnische zaak te bepleiten. 'De Mabel die ik leerde kennen heeft geen koninklijke titel nodig, noch verlangt zij daar naar.'

Ed van Thijn heeft zich eveneens gestoord aan de 'massale veroordeling' van Mabel die hij nog kent uit Bosnië ('Ik twijfel geen seconde aan haar integriteit'). Het heeft hem 'verbaasd dat de regering zo snel korte metten heeft gemaakt met het paar', dat volgens hem nauwelijks de kans heeft gekregen zich te verweren.

'Alle koningskwesties zijn in het verleden netjes behandeld. Hier is een ramkoers gevolgd. Als de zaak voor de regering zo ernstig was, had dat een reden moeten zijn om extra zorgvuldig te opereren. Maar de zaak is met een noodgang afgehandeld. De snelheid staat op gespannen voet met de zorgvuldigheid, en dan druk ik me voorzichtig uit.'

De kern van deze zaak is volgens de oud-minister dat 'Mabel is bestempeld als een leugenares'. Van Thijn: 'Is dat rechtvaardig? Had zij het kleinste detail uit de doeken moeten doen? Onvolledigheid is wat anders dan liegen, dat is geen doodzonde. In hoofdzaak heeft zij niet gelogen.'

In regeringskringen wordt daarover heel anders gedacht: 'Zij heeft relevante informatie weggelaten, in Den Haag heet dat liegen.' Een minister: 'Het was duidelijk dat Friso en Mabel een brief zouden schrijven waarbij ze door het stof gingen. Dat Balkenende ze vervolgens met zoveel woorden voor leugenaars uitmaakt, tja. Als ze dat heeft verbaasd, zijn ze niet van deze wereld.'

Op 28 november vond het slotstuk van het koningsdrama plaats. Balkenende schreef in een brief aan de Tweede Kamer dat het vervolgonderzoek van de veiligheidsdiensten naar Mabel is afgerond. Conclusie: 'De toekomstige geregelde omgang van mevrouw Wisse Smit in de persoonlijk kring rond het staatshoofd zal geen gevolgen hebben voor de veiligheid en integriteit van het staatshoofd.' Hoewel de media nauwelijks aandacht schonken aan de uitkomst van dit onderzoek, had die wel grote betekenis voor het paar. Friso en Mabel hadden niet verwacht dat er nog nieuwe feiten zouden opduiken, maar ze waren opgelucht dat het nu voorbij was, zeggen intimi.

Op 7 december verscheen Mabel weer voor het eerst sinds 'zwarte vrijdag' in het openbaar in de nabijheid van de koningin toen ze gezamenlijk het Haagse Bronovo ziekenhuis bezochten waar Máxima was bevallen van een prinsesje. Later die week vergezelde zij de familie bij de uitreiking van de Prins Claus-prijzen in Amsterdam.

De affaire heeft Friso en Mabel nog meer samengebracht, zeggen bekenden. Zij kan volgens hen ook de voordelen zien. Haar toekomstige gezinsleven zal minder in de schijnwerpers staan en ze hoeft zich geen zorgen te maken over eventuele politieke gevoeligheden van haar werk. Na het huwelijk zal het paar zich vestigen in Londen, waar Friso nog een huis bezit en waar ook vriendin Laurentien en broer Constatijn wonen. Mabel verhuist voor OSI van Brussel naar Londen, waar zij is benoemd tot directeur EU-Zaken.

Maar eerst het huwelijk op 24 april in Delft. Het zal relatief sober zijn, dat is wel zeker, zegt een ingewijde. Maar er is ook voorpret. En de overpeinzingen bij de huwelijkssluiting zullen de moeite waard zijn, zegt een bron. 'Goed luisteren!'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden