Onze jeugdfiguren worden politiek correct

Is het figuurtje te gewelddadig, te blank of te slank - geen nood: hier hebt u een donkere Spider-Man, een lesbische Batwoman en een olijke Mickey. Maar te lief is ook niet leuk.

Beeld Ivo van der Bent

Geen dopneus, geen sproeten en geen knaloranje bos krullen: in de remake die vorige week begon te draaien is Annie donker en wordt ze vertolkt door Quvenzhané Wallis. Toen de eerste trailer van de film, geproduceerd door onder anderen Jay-Z en Will Smith, gelanceerd werd, was Twitter te klein, maar blijkbaar vonden de producenten de tijd rijp, net zoals een paar jaar eerder het geval was met Karate Kid. Denk niet dat Zwarte Piet de enige jeugdheld is die verandert.

Onderliggende boodschap aan kinderen: hun helden kunnen elke kleur aannemen. Iedere generatie heeft zijn eigen ideeën over wat er wel en niet aan kinderen moet worden voorgeschoteld. Dat gaat niet alleen over de huidskleur van de personages, maar ook over geweld, seksisme en behoorlijk gedrag. Die geleidelijke verschuiving van opvattingen wordt steeds weer weerspiegeld in de aanpassingen van stripverhalen, televisieseries, films, computerspelletjes en speelgoed.

Beeld Ivo van der Bent

Het moet aardiger of juist niet

Mickey Mouse was een beetje een lul. Nu kennen we hem als de blijste eikel uit het Disney-universum: de vrolijke, behulpzame en ook wel stoere beschermer van Minnie, hoeder van de onschuldige Disney-cultuur. Maar lang, lang geleden was Mickey helemaal niet zo aardig. In de animatiefilm Steamboat Willie, zo valt te lezen in het boek American Icons van Dennis en Susan Hall, kauwt Mickey tabak, mishandelt hij allerlei andere dieren en verdrinkt hij op het einde zelfs een papegaai. In The Gallopin' Gaucho zien we een drinkende, rokende Mickey en in Plane Crazy kan je de goede ouwe Mickey gerust beschuldigen van seksuele intimidatie jegens Minnie. Ondanks - of dankzij - dat gedrag was Mickey populair bij kinderen en ouders klaagden dan ook bij Walt Disney. Het leidde ertoe dat Mickey veranderde in de olijke, ideale schoonzoon die we nu kennen.

Maar zie, in 2009 onderging Mickey weer een metamorfose. Volgens The New York Times was men bij Disney van mening dat de huidige generatie kinderen niet zo veel op had met lieve Mickey. Voor het computerspel Epic Mickey veranderde de muis dan ook weer in zijn oude, baldadige, tikkeltje donkere zelf. Het logo van het spel roept associaties op met de Dark Knightversie van Batman. Kan geen toeval zijn.

Beeld Disney

(B)engel

Terwijl Mickey werd vrijgelaten, werd Dennis the Menace ingetoomd. Hij was - zijn naam verraadt het - een pestkop die continu kattenkwaad uithaalt, waarbij vooral zijn brave vriendje Walter het moet ontgelden. Maar in 2009 kreeg Dennis van de BBC een make-over waarbij hij zijn hele wapenuitrusting (erwtenschieter, waterpistolen, katapult) moest inleveren. Zijn hond Gnasher, die nog weleens iemand wilde bijten, moest voortaan de tandjes thuis houden. Ook was het afgelopen met het pesten van Walter en werd de kwaadaardige grijns op Dennis' gezicht vervangen door een olijkere - en dommigere - uitdrukking. Een officiële verklaring is er nooit geweest, we moeten ons baseren op tabloid The Sun: 'De BBC wil er niet van beschuldigd worden kinderen aan te zetten tot geweld.'

Het moet minder gewelddadig

Weinig dingen die je zo snel terugwerpen naar je vroege jeugd als het introliedje van Looney Tunes. Bijna iedereen die tussen de jaren '60 en '90 opgroeide, deed dat deels in het gezelschap van Bugs Bunny, Elmer Fudd, Daffy Duck, Porky Pig, Sylvester, Tweety, Wile E. Coyote en de Road Runner. Zij zijn er verantwoordelijk voor dat we volledig verknipt zijn met z'n allen. Want er werd wat op los geschoten. Niet alleen door Elmer Fudd op Bugs Bunny, maar ook door de personages op zichzelf.

Op de website van Slate staat een filmpje van Looney Tunes-personages die zichzelf door het gevederde hoofd schieten. Dat gebeurt niet twee of drie keer, maar bijna tweeënhalve minuut lang. De meeste van die zelfmoorden hebben de televisieuitzendingen niet gehaald. Producent Warner Bros kwam gauw tot bezinning en schrapte de gewelddadigste fragmenten uit de tekenfilmpjes.

Maar we zijn helemaal niet beledigd

Er was meer: Looney Tunes stond ook bol van raciale en etnische stereotyperingen over donkere mensen, indianen, Aziaten en Duitsers. Elf cartoons die een overdosis aan die stereotypes hadden, werden door Warner uit de handel gehaald en omgedoopt tot 'The Censored Eleven'.

Nu kun je sommige bevolkingsgroepen ook te sterk in bescherming nemen. In 1999 besloot Cartoon Network, in de Verenigde Staten de enige zender die cartoons van Warner uitzond, op eigen initiatief Speedy Gonzales van de buis te halen, omdat de Mexicaanse muis een beledigend stereotype voor mensen van Latijns-Amerikaanse komaf zou zijn. Maar die hadden zelf vaak geen enkel probleem met Speedy. Sterker nog: er kwam een lobby om hem terug op televisie te krijgen. En dat lukte: in 2002 maakte de razendsnelle muis zijn comeback.

Beeld Warner Bros

Het moet minder blank

Van Spider-Man weten we een paar dingen. Spider-Man heeft bovenmenselijke krachten, er is geen gebouw dat Spider-Man niet kan beklimmen, Spider-Man heeft voorspellende gaven, Spider-Man schiet waanzinnig sterke spinnewebben uit zijn polsen en Spider-Man is blank. Toch? Nou, niet lang meer. Want in de comicboekenserie van Ultimate Spider-Man komt Peter Parker op een gegeven moment om het leven. Zijn opvolger is Miles Morales, zoon van een Latijns-Amerikaanse moeder en een Afro-Amerikaanse vader en de eerste donkere Spider-Man uit de geschiedenis. 'We beseften dat we op het punt stonden om onze eerste donkere president te krijgen', zei Marvel-hoofdredacteur Axel Alonso terugblikkend op het besluit in een interview met latinrapper.com. 'We zagen in dat het misschien ook een mooi moment was om eens goed naar onze eigen iconen te kijken.'

Behalve Obama, diende de acteur Donald Glover ook als inspiratiebron. Glover voerde een paar jaar geleden een vergeefse campagne op Twitter om Spider-Man te spelen in de film The Amazing Spider-Man. Na zijn mislukte campagne verscheen hij in de televisieserie Community als grap in een Spider-Manpyjama. 'Hij zag er fantastisch uit', zei Marvel-schrijver Brian Michael Bendis tegen USA Today. 'Ik zag hem in dat kostuum en dacht: ik zou dat boek wel willen lezen. Dus ik was blij dat ik dat boek zelf schreef.'

Spider-Man Miles MoralesBeeld Marvel Comics

Joodse lesbienne met rood haar gezocht

Een donkere Spider-Man? Dat kunnen we beter, dachten ze bij DC Comics, de grote tegenhanger van Marvel. In de stripserie Detective Comics wordt Batmans alter ego Bruce Wayne op een zeker moment naar de eeuwige vleermuisgrotten gevlogen. Zijn opvolger in de cartoon is niet hulpje Robin, maar Kate Kane, alias Batwoman. Zij bestaat al sinds de jaren '50, maar pas bij haar herintroductie in 2009 werd onthuld dat Batwoman, behalve roodharig en van Joodse komaf, lesbisch is.

De tijd was rijp voor Batwoman, door The New York Times omschreven als 'a lesbian socialite by night and a crime fighter by later in the night'. Schrijver Greg Rucka besefte dat misschien niet iedereen van de nieuwe superheld gecharmeerd zou zijn, maar had daar geen boodschap aan. 'Ja, ze is een lesbienne', zei Rucka in een interview met de website van Comic Book Resources. 'Ze is ook een redhead. Het is een deel van haar personage. Als mensen daar een probleem mee hebben, is dat hun ding. Zeker niet het mijne. Mijn werk is om het beste boek te schrijven dat ik kan over een personage waarvan ik denk dat ze bijzonder cool is.'

Beeld DC Comics

Het wordt wat saaier zonder racisme

Kuifje was behalve een rondreizende, avontuurlijke journalist met een gek kapsel en dito hondje ook nogal een racist. Wie het stripboek Kuifje in Afrika (Tintin au Congo) erbij pakt zal zien dat het overloopt van schaamteloze stereotyperingen van Afrikanen - en Kuifje blaast terloops ook nog even een neushoorn op met dynamiet. De strip zorgt tegenwoordig dan ook nog steeds voor opgetrokken wenkbrauwen en een bibliotheek in New York besloot onlangs na een klacht van een lezer zelfs de strip uit de publieke schappen te halen. Maar ook in andere verhalen komt Kuifje er, zoals we er nu naar kijken, niet best vanaf.

Dus toen Steven Spielberg de avonturen van de reporter ging verfilmen, dacht hij goed na over wat hij wel en niet wilde laten zien. 'Raciale paniek zorgt voor de angstige dieptes die kolken en koken onder Hergés perfecte, kalme oppervlakte' schreef The Atlantic over de film. 'Die dieptes zijn, niet bepaald verrassend, zorgvuldig verwijderd in Spielbergs Adventures of Tintin. Het plot baant zijn weg wel langs exotische woestijnbewoners, maar die worden vooral gebruikt als achtergrond. De Arabieren hebben nauwelijks tekst. Hun anders-zijn is niet beangstigend of onheilspellend of zelfs maar grappig. Het is slechts een handige achtergrond voor een achtervolgingsscène.'

Denk dus niet dat een verhaal per definitie beter wordt als het ook politiek correcter is.

Kuifje in AfrikaBeeld Le Vingtième Siècle

Oké, maar het blijven barbaren

Hoe de tekst door allerlei commissies heeft kunnen komen is een raadsel, maar de bioscoopversie van de Disney-tekenfilm Aladdin omschreef het thuisland van de Arabische protagonist in het openingsliedje Arabian Nights met 'where they cut off your ear if they don't like your face. It's barbaric, but hey, it's home.'

Niet de meest subtiele manier om jonge kinderen kennis te laten maken met de Arabische cultuur. De gemeenschap van Arabische-Amerikanen kwam in opstand en onder druk van het American-Arab Anti-Discrimination Committee (ADC) besloot Disney bij de latere VHS- en dvd-uitgaven de eerste zin te veranderen in 'Where it's flat and immense and the heat is intense'. Dat Disney het niet van harte deed, blijkt goed uit het feit dat de tweede zin - 'it's barbaric, but hey, it's home' - gewoon bleef staan. We hebben het hier trouwens niet over de jaren dertig, maar over 1993.

Minder tiet, meer taille

Waarschijnlijk het meest controversiële en gehate speelgoed ter wereld. Barbie kreeg in haar 55-jarige bestaan een aantal rechtszaken voor haar hagelwitte kiezen - en spande er zelf ook een paar aan. Iedereen is het er wel over eens dat een Barbiepop een lachwekkende karikatuur is van het vrouwelijk lichaam. Iedereen, behalve producent Mattel. Er bestaat zelfs een zogeheten Barbie Syndroom. Vrouwen die daaraan lijden, proberen hun lichaam aan dat van de pop te spiegelen: grote borsten, een wespentaille en twee satéprikkers die voor benen moeten doorgaan.

Nou staat Mattel niet te boek als het meest handige bedrijf - een van de accessoires van Mexican Barbie was een groot, confronterend roze paspoort en in 1997 introduceerde Mattel een donkere Oreo Barbie. Oreo, een koekje met een zwarte buitenkant en een witte crèmelaag aan de binnenkant, wordt in Amerika door donkere mensen onderling gebruikt om iemand weg te zetten als zwart van buiten, wit van binnen. Maar ook in 1997 werd de standaard Barbiepop eindelijk onder handen genomen. Ze kreeg kleinere borsten, smallere heupen en een bredere taille.

Verwar de bereidheid tot aanpassingen alleen niet met goede bedoelingen. Aanleiding was slechts 'dat de mode die tieners tegenwoordig dragen, niet goed past op onze beeldjes'.

Dus...

Met tijden veranderen ook personages. Soms naar aanleiding van klachten, soms door een progressieve maker, soms juist door een te prudente maker. De kindermoraal is in elk geval nooit helemaal af en personages zijn nooit te oud om van hun fouten te leren. Of plotseling van huidkleur te veranderen. Waar de ene producent besluit dat hun personage wat baldadiger en donkerder moet worden (Mickey Mouse), besluit de ander juist om zijn etterbakje te veranderen in een ondeugende koorknaap (Dennis the Menace). Wat het gedrag aangaat, zijn we er dus nog niet helemaal uit. Huidskleur daarentegen mag - mag - geen obstakel meer zijn in de verbeelding van onze helden. Spider-Man blank? Dan maken we hem maar donker.

Het valt op dat de progressiefste denkers en makers uit de hoek van de comics komen. Behalve de lesbische Batwoman en donkere Spider-Man kreeg namelijk Wonder Woman de afgelopen jaren ook al een iets vrouwvriendelijkere make-over: ze ruilde haar glimmende hotpants in voor een legging. En vorig jaar intro-duceerde Marvel een heuse vrouwelijke, islamitische superheld: Kumala Khan, alias Ms. Marvel.

De mensen die het moeilijk hadden met de nieuwe Annie, 'omdat Annie nou eenmaal blank en rossig is', kunnen zich opmaken voor een nieuwe schok. Vorige week werd bekend dat een van de grote bazen bij James Bond-producent Sony in een e-mail schreef dat de donkere acteur Idris Elba de nieuwe James Bond moest worden. 'Don't think, just let it happen', zou Bond zelf zeggen.

Kumala Kahn alias Ms. MarvelBeeld Marvel Comics

Correcties personages aangepast

Wonder Woman kreeg een legging, Annie werd donker, Dennis the Menace moest zijn wapenuitrusting inleveren, Speedy Gonzales werd van de buis gehaald, Batwoman blijkt een Joodse lesbienne.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden