Ontzag voor de schepping bij 80 graden onder nul

'Geef me winter, geef me honden. De rest kunnen jullie houden.' Knud Rasmussen, de vermaarde ontdekkingsreiziger van het noordelijke poolgebied, gaf begin deze eeuw kernachtig weer wat hem als enige op aarde fascineerde: ijs en nog eens ijs....

Van onze correspondent

Willem Beusekamp

BONN

Buiten is het net lente, maar in de Kunsthalle kan de bezoeker plaatsnemen in een geprepareerde ijskast. Wie het vijf minuten uithoudt, krijgt een idee van wat Rasmussen, Amundsen, Hudson, Nansen of Willem Barentsz voor hallucinaties kregen toen zij werden geconfronteerd met de vlammende gele, groene en rode bogen en stralen aan de sneeuwwitte horizon.

Rond de eeuwwisseling ontdekte de wetenschap het fijne van de geheimzinnige lichtstralen. Ze ontstaan als energierijke elektronen en protonen uit het heelal op de bovenste laag van de atmosfeer botsen. Pas in de afgelopen decennia kon ook de leek zich overtuigen, toen moderne satellietfoto's bewezen dat het geen gezichtsbedrog was: het aurora boven de Noordpool is een kleurrijk natuurwonder.

Arktis-Antarktis heet de tentoonstelling waarmee de prestigieuze Kunsthalle zich zelf lijkt te willen overtreffen. Niet eerder heeft het al weer zes jaar oude federale museum van de Bondsrepubliek zoveel internationale expertise in huis gehaald voor een allesomvattend overzicht van de Noordpool (arctica) en Zuidpool (antarctica).

Nederland is vertegenwoordigd door het Rijksmuseum en het Scheepvaartmuseum uit Amsterdam met ondermeer harpoenen en eeuwenoude landkaarten van vroege poolonderzoekers.

Allesomvattend lijkt overdreven, maar voor zover is na te gaan ontbreekt alleen de nostalgische kartonnen plaat, die vroeger in Nederlandse scholen hing van Willem Barentsz, overwinterend op Nova Zembla. De catalogus is een juweel en in dit geval te gebruiken als een encyclopedie, lopend van de 'A' van Albatros tot aan de 'Z' van Frank Zappa, die in 1966 op zijn plaat Apostrophe droomde een ijsetende eskimo te zijn.

Essentieel is de medewerking van Russische wetenschappers, wier ervaringen en kennis pas na de Koude Oorlog zonder beperkingen beschikbaar kwamen. Te zien zijn de uitrustingen waarmee de voormalige Sovjets probeerden door te dringen tot de noordelijkste regionen van Siberië, waar het kwik niet zelden minus 80 graden Celsius aangeeft. Dat er zich al langer dan achtduizend jaar geleden permanent mensen bevonden boven de noordelijke breedtegraad is bijna onvoorstelbaar.

De oorspronkelijke bewoners - 'enorm creatief, sterk en met een ongelooflijk uithoudingsvermogen' - hielden zich niet alleen bezig met jagen. Ze hadden ook tijd voor kunstzinnige uitingen en inspireerden veel later uiteenlopende moderne kunstenaars als Joseph Beuys ('Schneemann'), Paul Klee en Max Ernst. Ook dat resultaat is naar Bonn gehaald. Evenals, voor het eerst in West-Europa, een ingerichte authentieke woontent (choom) van het Jamal-volk in Noord-Siberië.

De tentoonstelling moet overeenkomstig de inrichting als een verzameling 'drijvende ijsschotsen' en als een ontdekkingsreis worden bekeken. Willekeurig, van de ene naar de andere zaal. Van de walvisjacht gaat het naar het expeditieschip Polarstar. En plotseling bevindt de bezoeker zich midden in een nagebouwde toendra.

Een vondst is het steriele zaaltje met licht groene houten laden. Elke lade bevat typische poolgeluiden, te beluisteren als de lade wordt opengetrokken - kippenvel verzekerd.

Tegenwoordig zijn de poolonderzoekers experts in kleding, uitrusting en communicatie. Waar de ijsbrekers niet verder komen en vastlopen in het meters dikke pakijs reizen de wetenschappers verder met helicopters. Vroeger bestond het onderzoek op Noord- en Zuidpool voor negentig procent uit overlevingsactiviteiten en slechts voor tien procent uit wetenschappelijk werk. Thans is het precies omgekeerd. Het barre klimaat is echter onveranderd gebleven.

Daarom, aldus de Kunsthalle, blijft het levensgevaar altijd een zekere begeleider van elke poolreis. 'Van zowel zijn geconcentreerde als flexibele waarneming hangt de ontdekkingsreiziger zijn leven af.'

Waarmee maar gezegd wil zijn dat wetenschap en kunst niet zonder elkaar kunnen. 'Door kunst met deze wetenschapstentoonstelling te verbinden wordt de gebruikelijke waarneming bewust onderbroken en gerelativeerd én wordt uiting gegeven aan het ontzag voor de schepping.'

Arktis-Antarktis, tot en met 19 april. Kunsthalle der Bundesrepublik Deutschland, Friedrich Ebertallee 4, Bonn. Din-wo 10.00-21.00 uur, don-zon tot 19.00 uur, ma gesloten.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden