Ons terrorisme is van alle tijden

Historicus Benedict Anderson schrijft een boek over het anarchistisch terrorisme van het einde van de 19de eeuw. 'De beweging lijkt in veel opzichten op de radicaal- islamitische broederschap van nu.'..

De Oostenrijkse keizerin Sissi, die later vereeuwigd zou worden in driemierzoete films, maakte op 10 september 1898 een wandeling langs het meervan Genève. Daar kwam ze de Italiaanse anarchist Luigi Lucheni tegen, dieooit tegen een vriend had opgemerkt: 'Ach, wat zou ik toch graag iemandvermoorden. Maar het moet wel een belangrijk iemand zijn, zodat ik in dekranten kom.' Hij stak Sissi dood met een zelfgemaakt mes, en schreefnaderhand: 'Nog nooit heb ik me zo tevreden gevoeld. Ik heb de wereld latenzien dat de tijd nabij is waarin een nieuwe zon over alle mensen zalschijnen.'

Aan het einde van de 19de en het begin van de 20ste eeuw werden Europaen de Verenigde Staten getroffen door een golf van terreur, uitgevoerd dooreen internationale anarchistische broederschap, die zich verzette tegen hetkapitalisme, de staat en elke andere vorm van organisatie. De anarchistenpleegden doorgaans geen aanslagen op willekeurige burgers, maar opstaatshoofden en andere autoriteiten. Daarin waren zij buitengewoonsuccesvol. Ze vermoordden tsaar Alexander II van Rusland, de Fransepresident Carnot, de Spaanse premier Canovas en de Amerikaanse presidentMcKinley, de koningen van Italië, Servië, Portugal en Griekenland, en een reeks mindere goden.

De Rus Grivetsky blies zichzelf in 1881 op met tsaar en al, maar ookandere anarchisten kunnen de facto beschouwd worden alszelfmoordterroristen, zegt de Iers-Amerikaanse historicus Benedict Anderson(69). 'Ze lieten zich gemakkelijk pakken, terwijl ze wisten dat zegeëxecuteerd zouden worden. Voor het vuurpeloton riepen ze 'Vivel'anarchie'. Dat was een model voor heldendom dat weer navolgersinspireerde.'

'Deze geschiedenis zou veel bekender moeten zijn', vindt Anderson. 'VeelAmerikaanse commentatoren weten er niets van af. Ze beschrijven terroristenaltijd als barbaarse Aziaten of Arabieren, wier daden totaal niet in eenwesterse traditie zouden passen. Maar aan het einde van de 19de eeuwbestond een anarchistische broederschap die in veel opzichten lijkt op deradicaal-islamitische broederschap van nu.'

Vietnam

De befaamde historicus Benedict Anderson was vorige week in Nederland,waar hij een lezing hield over globalisering en terrorisme in de 19de eeuw,op uitnodiging van de vakgroep sociale geografie van de RadboudUniversiteit Nijmegen. Hij werd geboren in Ierland, maar trok eind jarenvijftig naar de Verenigde Staten om er de geschiedenis van Oost-Azië tebestuderen. Toen hij afstudeerde, bevond de oorlog in Vietnam zich op eenhoogtepunt. Voor een Aziëspecialist lagen de banen voor het oprapen, enAnderson werd aangesteld aan Cornell University, waar hij altijd zoublijven werken.

Hij deed veel onderzoek in Indonesië en beheerst het Nederlandspassief ('Ik heb Max Havelaar in het Nederlands gelezen, enorm geestigboek. En hebben jullie nog steeds van die kleine columns in de kranten,zoals Simon Carmiggelt die schreef?'). In 1983 werd hij in vakkringenberoemd met het boek Imagined Communities, waarin hij een veel brederterrein bestrijkt, het ontstaan van het nationalisme (zie kader). Op ditmoment werkt hij aan een nieuw boek, Under Three Flags. Hierin beschrijfthij de lotgevallen van drie 19de eeuwse Filipino's met anarchistischeconnecties, die in opstand kwamen tegen de Spaanse overheerser.

Anderson ziet fascinerende overeenkomsten tussen onze tijd en het eindevan de 19de eeuw. 'Mensen geloven altijd dat de wereld steeds snellerverandert, maar dat is onzin. Wie aan het einde van de 19de eeuw leefde,maakte minstens evenveel mee', zegt hij. De spoorwegen braken continentenopen, stoomschepen brachten miljoenen migranten naar de Nieuwe Wereld.Voor het eerst reisden ook blanke vrouwen in groten getale naar dekoloniën, waar een Europese bovenlaag ontstond. De auto werd uitgevonden,het elektrisch licht, de fotografie, de film.

Het belangrijkste symbool van die nieuwe tijd was echter de telegraaf,zoals internet de hedendaagse wereld symboliseert. Voorheen reisde nieuwsaltijd langzaam. In 1815 sneuvelden nog tweeduizend soldaten bij NewOrleans, hoewel Engeland en de Verenigde Staten twee weken eerder vredehadden gesloten. Helaas had het nieuws hen niet op tijd bereikt.

Nu flitsten berichten binnen een paar minuten de wereld rond. Deautoriteiten gebruikten de telegraaf om de greep op hun enorme kolonialerijken te verstevigen. Eindelijk deden orders uit Den Haag er geen wekenmeer over om Batavia te bereiken. Maar machthebbers lijken altijd eenbeetje verrast door het feit dat ook hun tegenstanders dankbaar gebruikmaken van nieuwe technologieën.

'In 1895 kwamen Cuba en de Filipijnen in opstand tegen Spanje. Dat wastot op zekere hoogte gecoördineerd: de revolutionairen dachten dat Spanjeniet in staat zou zijn om twee oorlogen te voeren, aan weerszijden van deaardbol. Cubanen en Filipino's wisselden ook informatie uit: waar je wapenskon kopen, hoe je een guerrilla moest voeren', zegt Anderson.

Dankzij de telegraaf ontstond ook een soort mondiaal theater: nieuws uitde hele wereld stond de volgende dag al in de krant, hetgeen voor de 19deeeuwers een ongekend spectaculaire vernieuwing was. De moordenaar van Sissiwist dat hij wereldberoemd zou worden door zijn daad. Net als hedendaagsemoslimterroristen hadden de anarchisten een groot gevoel voor drama. Zijspraken van Propaganda door de Daad, die in de strijd tegen het kapitalismeeffectiever zou zijn dan de dorre theoretische exercities van Karl Marx.

Daarnaast hadden anarchisten hun eigen kranten en tijdschriften, vergelijkbaar met de radicaal-islamitische websites van nu. Anderson: 'Inde jaren negentig van de 19de eeuw deed de Franse politie een inval bij debelangrijkste anarchistische krant, La Révolte. De politie was niet alleenverbaasd over het feit dat de krant zevenduizend abonnees had, maar ook datzij verspreid waren tot in India, Guatemala en Egypte.'

Netwerk

De anarchisten vormden ook een internationaal netwerk. Met de eind 19deeeuwse migratiestromen hadden hun aanhangers zich over de hele wereldverspreid. Leiders en activisten, die vaak werden opgejaagd door depolitie, konden dan ook overal op lokale ondersteuning rekenen. In zijnnieuwe boek vertelt Anderson het verhaal van de Italiaanse anarchistMichele Angelillo, die via Barcelona en België in Londen terecht komt, ooktoen al een favoriete schuilplaats voor politieke radicalen. Hij ontmoeter Francisco Gana, een Spaanse anarchist die afschuwelijk verminkt is doorde Spaanse politie.

Zoals tegenwoordig een Pakistaanse moslim woedend kan worden over hetonrecht dat zijn Bosnische of Palestijnse broeder wordt aangedaan, zo vondde Italiaan Angelillo het lijden van zijn Spaanse geestverwantonverdraaglijk. Hij reisde naar Spanje en schoot premier Canovas dood.

De geschiedenis van het anarchisme is een beetje op de achtergrondgeraakt, zegt Anderson, omdat het concurrende marxisme uiteindelijk veelsuccesvoller zou blijken. Met terugwerkende kracht zijn de anarchisten vaakbeschreven als warhoofden, wier verzet tegen organisatie wel tot chaosmoest leiden. 'Maar aan het einde van de 19de eeuw was het marxisme alleenpopulair in het Duitstalige deel van Europa. Vooral in Zuid-Europa was hetanarchisme veel belangrijker. Energieke en charismatische leiders alsMalatesta en Kropotkin wisten daar de massa's te bereiken'.

Uiteindelijk zou de anarchistische broederschap in verval raken. 'Bijterroristische bewegingen zie je doorgaans een cyclus', zegt Anderson. 'Hetanarchisme kwam tot bloei in de jaren tachtig van de 19de eeuw, toen deeconomie in een depressie verkeerde en de ellende onder de bevolking grootwas. Na aanslagen volgde steevast een periode van repressie, waarbijanarchisten gevangen genomen en soms ook gemarteld werden. Gaandeweg dedende autoriteiten echter steeds meer concessies aan de arbeidersbeweging. Diemaakte tussen 1880 en 1914 een flinke sprong voorwaarts.'

Enerzijds werden de anarchisten bestreden door politiewerk, anderzijdsprobeerden regeringen hen te isoleren door het minder radicale deel van demassa tegemoet te komen. Die strategie bleek te werken. Toen de EersteWereldoorlog uitbrak, gingen arbeiders in heel Europa achter hun nationaleregering staan. Met de Russische Revolutie kreeg radicaal links voor heteerst een 'thuisland'. Terreur door de staat verving de Propaganda door deDaad, die werd afgeschreven als het machteloos gespartel van de wanhopigeenkeling.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden