Onderzoek SCP logenstraft idee van religieuze herleving; Ontkerkelijking zet door, New Age geen serieus alternatief

Er is geen sprake van een religieuze herleving, ondanks de publiciteit rond nieuwe katholieken, EO-jongeren of het boekenweekthema Mijn God....

Van onze verslaggever

RIJSWIJK

Dit schrijft het Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP) in het vandaag verschenen rapport Secularisatie en alternatieve zingeving in Nederland. De ontkerkelijking wordt niet gecompenseerd door alternatieve stromingen als New Age of antroposofie. De belangstelling voor zulke bewegingen is duidelijk aanwezig, aldus het SCP, maar ook vrijblijvend.

Van de Nederlanders kan 16 procent beschouwd worden als actief zoeker, van wie het gedrag wordt beïnvloed door alternatieve denkbeelden. Nog eens 26 procent toont een zekere interesse, maar geen diepgaande betrokkenheid.

Het succes van de EO-jongeren of de Pinkstergemeente kan niet als bewijs voor een religieuze opleving worden aangevoerd, zegt onderzoeker dr J. de Hart. De EO weet zijn gereformeerde achterban heel goed te mobiliseren, maar trekt nauwelijks jongeren met een niet-kerkelijke achtergrond. 'Ook de bekering van schrijfsters als Vonne van der Meer of Désanne van Brederode tot het katholicisme duidt niet op een nieuw religieus besef. Zij zijn absoluut niet representatief. De meeste nieuwe katholieken zijn ouder en lager opgeleid. Bovendien zijn het er maar duizend per jaar, bij lange na niet genoeg om de ontkerkelijking te keren', zegt De Hart.

In 1994 bracht het planbureau de leegloop van de traditionele kerken in beeld. De onderzoekers kregen toen het verwijt dat zij zich te veel op de kerk als instituut richten. De Hart: 'Buiten de kerk zou een enorme opleving van religiositeit gaande zijn. De alternatieve wereld zou echt booming business zijn.'

Inderdaad hebben Nederlanders duidelijk belangstelling voor alternatieve onderwerpen als astrologie, telepathie, yoga, reïncarnatie, boeddhisme, zen, bio-energetica, parapsychologie, antroposofie, Bhagwan, New Age en UFO's. 42 Procent voelt enige verwantschap met één of meer alternatieve thema's. 'Veel mensen hebben er wel eens van gehoord, en zich er ook wel eens in verdiept. Maar gaat de belangstelling verder dan het lezen van de Celestijnse Belofte of erover praten op feestjes? Voor de meeste mensen niet. Slechts een kleine groep laat er zijn gedrag door beïnvloeden. Dat was met de traditionele kerken natuurlijk heel anders. Die regisseerden de meest intieme details van het leven.'

In 1980 beschreef journalist John Jansen van Galen de alternatieve wereld in zijn befaamde boek Het Ik-tijdperk. Sociale betrokkenheid zou zijn ingeruild voor zelfontplooiing, in sommige gevallen zelfs voor onuitstaanbaar narcisme. New Age-adepten beschouwen die tegenstelling tussen sociaal en individueel als achterhaald. Alleen iemand 'die in zijn eigen kracht staat', kan iets voor zijn omgeving betekenen, menen zij.

Het SCP-rapport geeft hun min of meer gelijk. Aanhangers van alternatieve stromingen hebben een meer dan gemiddelde maatschappelijke betrokkenheid. Zij voeren meer actie, bezoeken meer politieke vergaderingen en laten zich vaker zien bij inspraakprocedures. Ongeveer 20 procent stemt GroenLinks, 40 procent PvdA of D66.

De Hart: 'Er bestaat een soort koudwatervrees dat individualisering tot volstrekt egocentrisch gedrag leidt. Maar uit allerlei onderzoek blijkt dat er tegenwoordig meer vrijwilligerswerk wordt gedaan dan in de jaren zestig. Ook is er meer steun voor het milieu of solidariteit met de Derde Wereld. Allerlei ideeën die destijds door een kleine elite naar voren zijn gebracht, zijn tegenwoordig wijdverbreid.'

Het 'vaarwel aan de kerken' leidt tot een speurtocht naar een nieuwe levensbeschouwing, aldus het SCP. 'Toch richt slechts een kwart van de kerkverlaters zich op een alternatieve stroming. Het is zeker niet zo dat iedereen zich massaal op een ander geloof stort', zegt De Hart. De alternatieve wereld blijft relatief klein, gefragmenteerd en vrijblijvend.

De gedachte dat religiositeit niettemin herleeft, heeft te maken met de overtuiging dat mensen een samenhangende levensbeschouwing nodig hebben. Op de opiniepagina's van kranten schrijven theologen en filosofen met grote regelmaat over de 'ongehoorde zingevingscrisis' die onze maatschappij zou treffen. De Hart: 'Ik zou dat toch danig willen relativeren. De meeste mensen hebben een soort hapsnap-levensbeschouwing, een paar populair-wetenschappelijke inzichten, een paar restanten van een religieuze opvoeding en nog wat elementen die ooit zijn opgepikt. Zo knutselt iedereen zijn pakketje uit de levensbeschouwelijke Gamma bij elkaar.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden