Onder het boetekleed

De katholieke kerk schudt op zijn grondvesten. In het Vaticaan spraken Ierse bisschoppen deze week over grootschalig misbruik van kinderen door katholieke geestelijken....

Tineke Westerloo is nu 69 jaar - twee jaar ouder dan haar broer, journalist Gerard van Westerloo. Niettemin besloot ze onlangs haar verhaal over seksueel misbruik door een zekere pater Frits aan hem op te biechten – 55 jaar nadat het had plaatsgevonden. Hij legde het vast in het boek De Pater en Het Meisje, dat afgelopen week is verschenen.

Het lijkt een incident in de Nederlandse kerkprovincie, waar de geestelijken hun hormonen beter onder controle zouden hebben gehad dan andere landen.

Elk jaar treden in Nederland een handvol mensen naar buiten die zeggen ooit slachtoffer te zijn geweest van seksueel misbruik door geestelijken. Sommigen hebben er een trauma van overgehouden. Met anderen, zoals Tineke, is het ‘helemaal goed’ gekomen.

De meldingen worden door een eigen tuchtcommissie van de kerk afgehandeld, de in 1995 opgerichte commissie Hulp & Recht. Sinds 1998 hebben van de 178 meldingen er echter maar 56 tot een daadwerkelijke klacht geleid. Van die 56 klachten zijn er 30 gegrond verklaard.

Echte zedenzaken in Nederland komen vooral voor in zwembaden en rond de divans van psychiaters. Niet in de biechtstoelen. Grote ophef is er zelden. En een echt schandaal wordt het nooit. Het is tenminste niet te vergelijken met de schandalen die seksueel misbruik door priesters in andere landen lijken te hebben veroorzaakt.

Pijn en schade
De katholieke kerk in de VS die in 2002 schoon schip over seksueel misbruik probeerde te maken, is er bijna aan ten onder gegaan. Vijfduizend priesters bleken zich aan bijna 14 duizend kinderen te hebben vergrepen.

‘Geen woorden van mij kunnen de pijn en de schade beschrijven die door zulk misbruik worden veroorzaakt. Noch kan ik de schade toereikend beschrijven die is aangericht in de kerkgemeenschap’, zei paus Benedictus tijdens zijn bezoek aan de VS. Inmiddels heeft de kerk 2 miljard euro aan smartegeld moeten betalen, waardoor complete bisdommen failliet zijn gegaan.

Ook in Ierland schudt de katholieke kerk op zijn grondvesten, nadat het ministerie van Justitie in november vorig jaar met een rapport was gekomen over seksueel misbruik in het bisdom Dublin. Het episcopaat bleek tussen 1975 en 2004 de aanranding en verkrachting van 320 minderjarigen door 46 priesters te hebben toegedekt.

Inmiddels zijn al vier bisschoppen in Ierland ontslagen en heeft de kerk verzekeringspolissen afgesloten om zich in te dekken tegen schadeclaims. Afgelopen maandag ging in Vaticaanstad een opmerkelijke tweedaagse top van start tussen paus Benedictus XVI en 24 bisschoppen uit Ierland, waarbij het misbruik centraal stond. De Ierse kardinaal Sean Brady noemde de bijeenkomst onderdeel van ‘een reis van berouw, verzoening en vernieuwing’.

In Duitsland werd vorige week onthuld dat op het katholieke Canisius Gymnasium in Berlijn meer dan honderd oud-leerlingen zich hebben gemeld bij de advocaat van de orde van jezuïeten vanwege seksueel misbruik door twee leraren. Ook op jezuïetengymnasia in Hamburg en Hildesheim zouden leerlingen zijn misbruikt.

In Italië werden in september vorig jaar na een onderzoek van persbureau Associated Press 73 gevallen van seksueel misbruik van minderjarigen door priesters geïnventariseerd. Daarbij waren 235 slachtoffers betrokken.

Pater Frits
Pater Frits was een huisvriend van de familie Van Westerloo – een voorbeeldige rooms-katholiek gezin in de Amsterdamse Pijp, waarin ook Gerards broers Ed en Fons van Westerloo opgroeiden.

Gerard kende de pater ook. ‘Hij werkte in het broederschapscollege, waar ook onze school aan verbonden was. De broeders mochten geen missen opdragen, dus pater Frits die aan de rode universiteit studeerde, nam dat op zich.’

Pater Frits, inmiddels 85 jaar, bleek nog te leven en woonde nu in Münster in Duitsland. Nadat het verhaal was uitgelekt besloot het bisdom hem op non-actief te stellen en werd een onderzoek gelast dat nu door de Nederlandse commissie Hulp & Recht wordt uitgevoerd.

Zondig
Jan Waaijer, de CDA-burgemeester van Zoetermeer, is sinds 2008 voorzitter van Hulp & Recht nadat de vorige commissie was opgestapt omdat ze vond dat de bisschoppen te weinig deden met de gegrond gevonden klachten. Hij denkt dat er de laatste jaren een omslag heeft plaatsgevonden. ‘Bisschop De Korte van Groningen heeft onlangs nog gezegd dat seksueel misbruik voorkomt en serieus moet worden genomen. Letterlijk zei hij: ‘Ook wij zijn mensen die zondig zijn.’

Dat betekent volgens Waaijer niet dat elke melding van seksueel misbruik ook automatisch tot een klacht hoeft te leiden. ‘Veel van de slachtoffers willen alleen hun verhaal vertellen. Ze hoeven niet zo nodig ook de dader nog aan te pakken.’

Hulp & Recht oordeelt zelf niet. Het hoort het slachtoffer en de verdachte. Daarvan wordt rapport opgemaakt waarover een Beleids- en Adviescommissie, een zeven leden tellend orgaan van juristen en pastoraal hulpverleners, een oordeel velt. Deze adviseert dan bisschoppen en oversten over eventuele disciplinaire maatregelen.

De frustratie van de vorige commissie die in 2008 collectief aftrad, was dat de bisschoppen er eigenlijk nooit iets mee deden. ‘Het Nederlandse episcopaat legde weinig sancties op. Priesters die werden beschuldigd van seksueel misbruik, werden hoogstens overgeplaatst. Daarmee was de zaak afgedaan’, zegt de en theoloog Ruard Ganzevoort.

Het op non-actief stellen van priesters – er waren er al zo weinig - was geen optie, laat staan het toekennen van schadevergoedingen. De Nederlandse bisschoppen wilden hoe dan ook voorkomen dat ze ten gronde zouden worden geprocedeerd zoals de katholieke kerk in de VS die per slachtoffer soms 1,3 miljoen euro als smartegeld moet betalen.

Waaijer: ‘Het is niet zo dat wij geen schadevergoeding willen toekennen aan slachtoffers voor bijvoorbeeld de kosten van psychische zorg. Maar wij hebben in Nederland nu eenmaal niet de claimcultuur van de VS.’

Nooit onderzoek geweest
In de VS kwamen zoveel zaken aan het licht dat vier van elke honderd katholieke geestelijken in opspraak kwam door seksueel misbruik. Kerken in andere landen vrezen dat geldzucht leidt tot extra meldingen.

Waaijer denkt niet dat Nederlandse priesters en broeders op seminaries en internaten zich in het verleden beter hebben gedragen dan die in het buitenland. Dat er in Nederland geen grootscheeps schandaal heeft plaatsgevonden, komt vooral doordat er nooit een veelomvattend onderzoek heeft plaatsgevonden. De zaken zijn hier vooral druppelsgewijs naar buiten gekomen.

‘Ik kan mij voorstellen dat Nederlanders mondiger zijn dan andere volkeren. Misschien treden wij er toch sneller mee naar buiten in vergelijking tot preutsere en autoritairdere landen als de VS, Ierland en Duitsland’, zegt Ganzevoort.

Nederland kende al in de jaren zestig een seksuele revolutie die veel zaken bespreekbaar maakte. ‘Dat hoeft echter niet tot minder misbruik door geestelijke te hebben geleid’, denkt Ganzevoort. ‘Door die seksuele revolutie hebben misschien ook veel geestelijken hun terughoudendheid laten varen.’ In de jaren zestig en zeventig beginnen veel priesters seksuele relaties – sommigen treden uit de kerk en trouwen zelfs, anderen houden het geheim.

De bekende omroeppastor van de KRO, wijlen Jan ter Laak zou tussen 1974 en 1985 op grote schaal seksueel misbruik hebben gepleegd. Na zijn overstap naar de vredesbeweging Pax Christi ontstonden nieuwe affaires rond zijn persoon en werd hem het priesterschap ontnomen. Hij moest zelfs naar een kliniek in Canada om van zijn verslaving af te komen.

Doofpotaffaires
De zaak Ter Laak staat niet op zich. Mogelijk zijn in Nederland ook indirect twee bisschoppen opgestapt vanwege doofpotaffaires rond seksschandalen.

In 1994 kwam de ex-priester Vincent van Opstal in de Volkskrant met zijn verhaal naar buiten over de seksuele relatie die hij als student had gehad met de toenmalige conrector van het grootseminarie Rolduc.

Bisschop Gijsen, de oprichter van Rolduc, wist ervan en zou niets hebben gedaan. Om de aandacht af te leiden zouden conservatieve katholieken het Vaticaan hebben geattendeerd op ‘mogelijke homoseksuele affaires rond bisschop Bär van Rotterdam’. Beide bisschoppen namen in 1993 ontslag. De liberale Bär zou daarna een pleitbezorger worden voor afschaffing van het celibaat.

Gerard van Westerloo denkt dat het celibaat seksueel misbruik in de hand werkt. ‘Jongens die van de school worden geplukt en ergens anders naartoe worden gebracht alsof ze geen hormonen hebben. En later komen ze tot de ontdekking dat die er wel degelijk zijn.’

Toch is het niet bewezen dat seksueel misbruik onder katholieke celibatair levende geestelijken hoger is dan onder protestantse dominees. ‘In elk beroep waar een hulpverlener met een jongere in een ruimte verkeert is zoiets mogelijk’, zegt Ganzevoort. ‘Ik noem maar de Grote Bos-affaire over een protestantse pastor die in een recreatiecentrum bij Driebergen misbruik had gemaakt van minderjarigen. Jongetjes in dit geval.’

Waaijer zegt dat vergelijkende statistieken niet mogelijk zijn. ‘In Ierland heeft justitie het onderzocht, in de VS de kerk, in Duitsland een tijdschrift en hier hebben we Hulp & Recht.’

In Nederland wordt veelvuldig ook geroepen dat justitie vaker zou moeten worden ingeschakeld door de bisschoppen. Maar Ganzevoort is daar niet voor. ‘Het doen van aangifte is primair het recht van een slachtoffer.’ Het probleem is echter dat de slachtoffers vaak hun zaak niet graag aan een burgerrechter voorleggen.

Waaijer denkt dat de commissie Hulp & Recht de zaken zelf goed kan onderzoeken. ‘Op het medisch tuchtrecht was aanvankelijk veel kritiek, maar nu staat het als een huis.’ Het is niet uitzonderlijk dat de bisschoppen de indruk wekken dat ze soms met de uitspraken te weinig doen. ‘Of het nu om de politie gaat of om de brandweer of om chirurgen, elke beroepsgroep heeft de neiging de vuile was binnen te houden.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden