Omstreden kribbebijter is nu goedaardige middenvelder

Progressief katholiek Nederland stond niet te juichen toen Adrianus Johannes Simonis in 1970 tot bisschop werd benoemd. Nu, 35 jaar later, is hij een stuk minder controversieel....

Wie kardinaal Simonis met zijn zwarte jas en alpino-pet doorUtrecht ziet fietsen, realiseert zich misschien niet datkardinalen ook wel 'de prinsen der kerk' worden genoemd. Datbeeld kleeft Simonis niet aan als hij op zaterdag zelf zijninkopen doet. Hij is bepaald zuinig. En kickt op koopjes. Maarmisschien moet dat ook wel met een netto-inkomen van 930 euro permaand.

Met nog één jaar te gaan als kardinaal, deed Simonis (74)afgelopen maand op de bisschoppensynode in Rome het voorstel omrijpere, gehuwde mannen toe te laten tot het het priesterambt.Een verassende zet van de kardinaal die altijd wordt gezien alsonbuigzaam en ultraconservatief. Zeker op de leerstelling van hetcelibaat.

Gooit de kardinaal, oud en moe, de handdoek in de ring in destrijd met de vrijzinnigheid?

Oud en moe is hij zeker. Als er een VUT-regeling voorkardinalen bestond, had hij er al lang gebruik van gemaakt.Simonis is slecht ter been en moet geopereerd worden aan zijnheup. 'De functie van kardinaal vereist een werkritme dat meerpast bij een jonge, ambitieuze manager. Niet bij een man van70-plus', zegt Peter Nissen, decaan van de theologische faculteitvan de Radboud Universiteit Nijmegen.

Maar Rome ziet graag dat kardinalen en bisschoppen langaanblijven, zolang hun gezondheid het toelaat. Liefst tot hun75ste.

En dus maakt Simonis, trouw en gehoorzaam als hij is, zijntermijn af. Moe of niet.

Bovendien getuigt het juist van 'moed en lef', vindt detheoloog Nissen, om op de allereerste internationalebisschoppenvergadering met de nieuwe paus een voorstel telanceren waarvan je weet dat Benedictus XVI er niets voor voelt.Menig prelaat gebruikt zo'n bijeenkomst liever om een wit voetjete halen bij zijn nieuwe 'baas' dan om een vrijwel kansloosvoorstel in te dienen.

Toch gaan vriend en vijand ervan uit dat Simonis preciesdezelfde orthodoxe opvattingen koestert, als die waarmee hijzich in 1971 kwalificeerde voor het bisschopsambt van Rotterdam.De Nederlandse kerkprovincie balanceerde op de rand van oorlogover kwesties als het celibaat, de vrouw in het ambt enhomofilie. Simonis moest het gezag van Rome in de lage landenherstellen.

Een kerkpolitieke benoeming dus. En zeer omstreden. DeUtrechtse kerkhistoricus Ton van Schaik herinnert zich debeklemmende sfeer waarin Simonis door kardinaal Alfrink totbisschop werd gewijd. 'Alfrink liet zijn ongenoegen over de keusvan Rome duidelijk merken. Hij zei dat een bisschop er moest zijnvoor de hele kudde. En niet slechts voor het conservatieve deelervan.'

Maar in het losgeslagen Nederland zag Simonis het als zijnplicht een harde, heldere lijn uit te zetten. Dat leek hem nueenmaal in alle oprechtheid het beste voor de hele kudde. Hetleverde hem het imago op van de onzekere, angstige man die zijnveiligheid zocht in dogma's. Van de compromisloze, onbuigzameultraconservatief. En van de kribbebijter.

Want hij kwam, ook na zijn benoeming tot kardinaal in 1985,steeds in het nieuws met omstreden uitspraken over homo's envrouwen in het priesterambt. Zo toonde de kardinaal in 1987begrip voor katholieke huurders die in geweten weigerden kamerste verhuren aan homo's. 'Ik was volstrekt machteloos om dewaarheid die uit God is, aan bepaalde groeperingen duidelijk temaken', zei hij daarover in een interview met de Volkskrant in1995.

Een kribbebijter is Simonis allerminst. Hij knoopt makkelijkeen praatje aan met winkeldames en taxichauffers en informeertbelangstellend naar hun wel en wee. Toen een taxichauffeur uitVolendam de kardinaal in korte tijd twee keer moest rijden, gafhij de prelaat de tweede keer een zak verse paling cadeau. Zogezellig hadden de twee het vorige ritje zitten kletsen.

'Een mensenmens', noemt Jan-Willem Wits hem. Wits iswoordvoerder van de katholieke kerk in Nederland en een goedebekende van de kardinaal. 'Hij is misschien radicaal in zijnopvattingen, maar nooit naar mensen toe. Hij heeft bijvoorbeeldnog steeds contact met uitgetreden priesters en met gesjeesdepriester-studenten zoals ik.'

Ooit trof Simonis de Utrechtse kerkhistoricus Ton van Schaikmet een lekke fietsband op de Maliebaan. De prelaat schoot zijnschuurtje in en kwam terug met een fietspomp. 'KardinaalWillebrands was een theologisch zwaargewicht. Kardinaal Alfrinkwas het intelligentst. Maar Simonis is verreweg de aardigste',vindt Van Schaik. Een lieve man. Die fysiek onwel wordt vanruzie. Maar die ongelooflijk veel ruzie en strijd heeft moetendoormaken.

Anno 2005 ligt kardinaal Simonis nauwelijks meer onder vuur.De rechtsbuiten van vroeger wordt tegenwoordig in debischoppenconferentie rechts ingehaald door collega's alsbisschop Punt en bisschop Eijk. Zonder overdrijving kan wordengesteld dat Simonis inmiddels een middenpositie inneemt. Ergenstussen de conservatieve Punt en progressieve Muskens. 'NietSimonis is veranderd', concludeert Van Schaik, 'maar de wereldom hem heen.'

De strijdbijl met de vrijzinnigen is begraven. De opstandigekatholieken die de kerk in de jaren zestig van de vorige eeuw vanbinnenuit probeerden te moderniseren, hebben het opgegeven. Dejongeren die anno 2005 voor de kerk kiezen zijn 'normalekatholieken', zoals de kardinaal ze graag noemt. Daarmee bedoelthij dat de ideologisch geladen discussies van de jaren zestig aan hen voorbijgegaan zijn. Over democratisering, seksuelerevolutie, gelijkberechtiging van vrouwen in de kerk.

En zo werd het rustig in de katholieke kerk. Soms vraagtSimonis zich wel eens bezorgd af of het niet de rust van hetkerkhof is, weet Jan-Willem Wits.

Maar veel tijd om te piekeren is er niet, want de nieuwevijand moet worden bestreden: die van de ontkerkelijking en desecularisatie. Die strijd is moeilijker te winnen, want dezevijand hanteert andere wapens.

Het priestertekort is hiervan een voorbeeld. Nederland kentéén priester op vijftienduizend gelovigen. De Braziliaansekatholieken moeten het echter doen met één priester op 85duizend gelovigen. Oorzaak: het celibaat. In Afrika enZuid-Amerika accepteert men moeilijk (kerkelijk) leiders die nietgetrouwd zijn en geen kinderen hebben.

Al met al is het niet overdreven om het celibaat eenbedreiging te noemen voor het voortbestaan van de katholieke kerkop een aantal continenten. Geen wonder dat het tegenwoordig nietde vrijzinnige, maar soms zelfs orthodoxe groeperingen zijn diede celibaatdiscussie aanzwengelen. Vooral ultra-conservatieveAmerikaanse katholieken zijn voorstanders van gehuwde priestersomdat ze vinden dat het ambt nu te veel homoseksuelen trekt.

Niet Simonis, maar de discussie over het celibaat heeft eenheuse gedaantewisseling ondergaan. Of zoals Jan-Willem Wits hetformuleert: 'De celibaatdiscussie was een soort lakmoesproef. Wasje voor dan was je orthodox; was je tegen, dan was je vrijzinnig.Dat geldt helemaal niet meer.'

Ook al zit Simonis veel meer dan vroeger op één lijn metzijn collega-prelaten, hij is er niet minder eenzaam op geworden.Immers, hij staat aan het hoofd van een kerk waarvan 90 procentvan de gelovigen, priesters en pastoraal werkers modernestandpunten huldigen over condooms, ongehuwd samenwonen, abortusen euthanasie. Een schizofrene situatie waarin zelfs de meestervaren leider in de verleiding kan komen aan zichzelf tetwijfelen.

Zo niet Simonis. Onlangs zei hij op een bijeenkomst over derol van de kerk in het publieke debat: 'Het zijn de deemoedigendie naar ons luisteren'. De Nijmeegse kerkhistoricus Nissen vindtdat een beetje te gemakkelijk. 'Met andere woorden: de kerk doethet wel goed, maar de mensen zijn hardleers. Als je boodschapniet overkomt, geef je gewoon de ontvanger de schuld.' Of zoalsde als zeer progressief bekend staande pater Van Kilsdonk hetformuleert: 'Simonis is niet in staat de tijdgeest te begrijpen.'

Ook al neemt Simonis als voorzitter van de bisschoppen inNederland een middenpositie in, hij blijft een 'fundamenteel zeereenzaam mens', vindt Jos van Gennip ex-directeur van hetwetenschappelijk bureau van het CDA. 'Het is geen lollige baanals je de ene na de andere kerk moet sluiten', vindt Van Gennip.'Het verdriet daarover kan Simonis misschien nog wel met anderendelen. Maar de verantwoordelijkheid niet.'

Niet dat Simonis zich verwijten maakt over de leegloop vande kerk. De ontkerkelijking doet zich in heel West-Europa voor.Zelfs katholieke modelllanden als Ierland en Oostenrijk hebbenhet moeilijk met het katholieke geloof.

Er is vaak gezegd dat Simonis veel gelukkiger zou zijngeworden als pastoor in een plaatselijk kerkje. Jan-Willem Witsweet dat niet zo zeker. 'In zo'n parochie moet je voortdurendcompromissen sluiten. Mensen trouwen die tijdens de mis lievercitaten horen van Toon Hermans dan de bijbel.

'En uitvaartmissen voorgaan waarvan je zeker weet dat de enigegelovige die aanwezig is, in de kist ligt. Nee, de modernepriester is een van de vele dienstverleners in het leven van demens. Ik weet niet of bisschop Simonis zich daarmee makkelijk hadkunnen verzoenen.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden