Obama is een idealistische realist

Analyse..

Washington Een oorlogspresident die een vredesprijs in ontvangst neemt. Dat is niet alleen ongemakkelijk. Het is ook het soort paradox waar de intellectueel Barack Obama bij opleeft. Hij omarmt tegenstellingen en houdt ervan ze met welgekozen woorden aan het publiek uit te leggen.

Dat leverde in Oslo een eloquente en bij vlagen diepe verkenning op van wat Obama ‘moeilijke vragen over de relatie tussen oorlog en vrede’ noemde.

De president dankte in ‘nederigheid’. De Nobelprijs belichaamt de hoogste menselijke aspiratie, zei Obama: dat we ‘ondanks alle wreedheid en ontberingen van onze wereld niet slechts gevangenen van ons lot zijn. Onze daden doen ertoe, en kunnen de loop van de geschiedenis in de richting van gerechtigheid buigen’.

Maar na dit hoogdravende begin toonde hij zich nuchterder dan gebruikelijk is in een Nobel-lezing. Hij ging rechtstreeks in op de controverse door te stellen dat illustere voorgangers (Schweitzer, King, Marshall, Mandela) en onbekende activisten de prijs meer hadden verdiend dan hijzelf. En hij stelde plompverloren dat sommige soldaten die hij naar Afghanistan heeft gezonden zullen ‘doden’ en ‘worden gedood’.

Na een college over de geschiedenis van de oorlog en de recente architectuur voor de vrede zei hij: ‘Ik breng vandaag geen definitieve oplossing mee voor het probleem van de oorlog.’ De harde waarheid is dat we in ons leven gewelddadig conflict niet zullen uitroeien, zei Obama.

Hij prees Martin Luther King en Gandhi, die geweldloos verzet predikten. Maar als een staatshoofd dat heeft gezworen zijn natie te verdedigen, kan hij ‘niet alleen volgens hun voorbeeld leven’.

Realistischer vindt de president zijn voorganger John F. Kennedy, die een ‘praktische, bereikbare vrede’ had bepleit. ‘Geen plotselinge revolutie in de menselijke natuur, maar een geleidelijke evolutie in menselijke instituties.’

Volgens Obama is dat haalbaar als alle landen zich aan de regels voor de inzet van geweld houden. Hij beloofde dat de VS dat ook weer gaan doen. Ook moeten landen willen ingrijpen bij onrecht en dreiging. Hij sprak de ambivalente Europeanen rechtstreeks aan: ‘Het geloof dat vrede wenselijk is, is zelden genoeg om het te bereiken. Vrede vereist verantwoordelijkheid. Vrede vraagt om opoffering.’

Obama pleitte voor krachtige sancties én voor dialoog met autoritaire regeringen. Hij beantwoordde de critici die hem slapte verwijten: ‘Ik weet dat toenadering tot onderdrukkende regimes niet de bevredigende zuiverheid van de verontwaardiging brengt. Maar ik weet ook dat sancties zonder uitgestoken hand en veroordeling zonder discussie een verlammende status quo in stand kunnen houden.’ Als voorbeeld noemde hij Nixon in China en Reagans relatie met Gorbatsjov.

Aan het einde toonde Obama zich toch nog de idealist die bij de Nobelprijsuitreiking hoort. Mensen zijn feilbaar en worden verleid door trots en macht. ‘Maar we hoeven niet in een ideale wereld te leven om toch te streven naar idealen die de wereld beter maken.’

Zonder geloof in verbetering raken we het ‘beste in de mensheid’ kwijt, ons morele kompas. ‘Laten we streven naar de wereld zoals hij zou moeten zijn – die vonk van het goddelijke die nog steeds gloeit in ieder van onze zielen.’

Volgens Obama kan de mens leven met die paradox: ‘We kunnen begrijpen dat er altijd oorlog zal zijn, en toch naar vrede streven.’ Zo ontsnapte hij althans retorisch uit zijn benarde postie in Oslo.

Hij leunde daartoe opnieuw op de Amerikaanse theoloog Reinhold Niebuhr, die hij zijn ‘favoriete filosoof’ noemt. Uit diens geschriften heeft Obama geconcludeerd, zei hij eerder, dat we het bestaan van het kwaad moeten aanvaarden maar het toch bestrijden, en niet ‘van naïef idealisme in bitter realisme vervallen’.

De toespraak in Oslo werd zo een beginselverklaring, van de ‘idealistische realist’ die Obama wil zijn.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden