'Nou ben je een echte vent geworden'

Besnijdenis van jongetjes moet ontmoedigd worden, vinden de artsen. Maar voor moslims en joden is het een heilige plicht...

Ieder eerste weekend van de schoolvakantie loopt het storm in gezondheidscentrum Sanitas in Rotterdam. Turkse jongetjes van een jaar of vijf, gekleed in fluwelen pakjes, hoedjes en versierde staf zitten gespannen met hun familie in de wachtkamer. De Marokkaanse jongetjes, in kleurige djellaba en slofjes, zijn vaak iets jonger, twee of drie jaar. Het begin van de vakantie wordt gezien als het ideale moment om besneden te worden: de jongens kunnen herstellen zonder school te missen en er is genoeg tijd om een groot feest voor te bereiden.

Want hoewel de jongens het op het moment suprême vaak op een brullen zetten, is het voor de familie vooral een feestelijk moment. Moeders, ooms en grootouders zijn allemaal meegekomen, gewapend met fotocamera’s en cadeautjes voor na de ingreep.

Ontmoedigen
Vorige maand riep de Koninklijke Nederlandsche Maatschappij tot bevordering der Geneeskunst (KNMG) artsen op jongensbesnijdenis te ontmoedigen. Dit omdat de ingreep een schending van de integriteit van het kinderlichaam zou zijn en regelmatig tot ernstige complicaties leidt. Volgens de artsenorganisatie KNMG zijn er geen grote medische voordelen die besnijdenis kunnen rechtvaardigen, maar is er een reële kans op complicaties van zo'n ingreep.

Bij joodse jongens vindt de besnijdenis, de ‘Brit Mila’, al op de achtste dag na de geboorte plaats. Gedurende een feestelijke ceremonie thuis of in de synagoge wordt de besnijdenis uitgevoerd door een daarvoor speciaal opgeleide persoon, de mohel.

Naar schatting worden er wereldwijd per jaar zo’n 13 miljoen jongens besneden, waarvan 10 tot 15 duizend in Nederland.

‘Ouders laten hun zonen niet besnijden om de medische voordelen. Het gaat hen vooral om de culturele en religieuze betekenis’, zegt huisarts Burhan Karademir (37) van het gezondheidscentrum Sanitas. Hij heeft de afgelopen drie jaar ruim vijfhonderd besnijdenissen bij moslimjongens uitgevoerd. Volgens hem geeft de KNMG zich onvoldoende rekenschap van de culturele en religieuze dimensie van deze ingreep en staart de organisatie zich blind op het medische aspect.

Niettemin vindt huisarts Karademir het goed dat de discussie over jongensbesnijdenis wordt gevoerd. ‘Op die manier komt men erachter wat er speelt. De gemiddelde Nederlandse arts heeft geen benul wat deze traditie precies inhoudt.’

Het debat over jongensbesnijdenis laait om de zoveel tijd weer op, constateert socioloog en cultureel antropoloog Cor Hoffer, co-auteur van het boek Besnijdenis, lichamelijke integriteit en multiculturalisme. ‘Vanuit het gezichtspunt van de overheid is dit altijd een schemergebied geweest.’ Hij noemt het ontmoedigingsstandpunt van het KNMG ‘kort door de bocht’. Hoffer: ‘Het is gemakkelijk te zeggen: we moeten hier vanaf. Maar het gaat om ingewikkelde materie. Voorstanders beroepen zich op de vrijheid van godsdienst, tegenstanders op de rechten van het kind.’

Een echte vent
Een besnijdenis kan medisch gezien niet bewezen zinvol zijn, zij heeft op cultureel niveau veel betekenis, stelt huisarts Karademir. Bij moslims geldt de besnijdenis als het moment dat jongens officieel worden opgenomen in de gemeenschap. ‘Na de ingreep wordt er tegen het jongetje gezegd: nou ben je een echte vent geworden.’ Met de besnijdenistraditie gaan veel regels en gebruiken gepaard. ‘De jongens krijgen een speciaal besnijdenispakje aangemeten’, vertelt Chahrazad Hacene, die jarenlang deze speciale kleding verkocht in haar winkel Duizend-en-een-nacht in Rotterdam. De handen en voeten van de jongens worden vaak met henna versierd.

Een paar dagen na de ingreep, wanneer het kind is bijgekomen, wordt er groots uitgepakt met een feest. In de winkel laat Hacene foto’s zien van de uitbundige aankleding waarvoor de winkel wordt ingeschakeld. De tafels en stoelen zijn ingepakt met glimmende blauwe of groene doeken, waardoor de zaal iets wegheeft van een huwelijksviering. ‘Met al die pracht en praal wordt er gezegd: ‘Wees blij, je bent nu een echte moslim’, vertelt Hacene.

Volgens huisarts Karademir wordt besnijdenis in het Turks niet voor niets sünnet dügün genoemd. ‘Dügün is het woord voor bruiloft. Je hebt twee bruiloften: de eerste is de bruiloft van de besnijdenis, de tweede is het echte huwelijk.’ De rituele besnijdenis is dan ook niet vrijblijvend, het is een culturele verplichting. ‘Niet besneden zijn is voor veel moslims ondenkbaar. Je kunt dan bijvoorbeeld niet met een moslimvrouw trouwen.’

Halve moslim
De 43-jarige Marokkaanse Naima Abghour heeft haar drie zonen laten besnijden in Rotterdam. ‘Als je niet besneden bent, ben je een halve moslim. Je wilt niet dat je kind het gevoel heeft half te zijn.’ In de vrouwenstudio Cleo-patria in Rotterdam, waar ze iedere week met andere allochtone vrouwen bijeenkomt, wil ze best wel wat vertellen over jongensbesnijdenis. Ze snapt de ophef niet. ‘Het is mijn geloof, waarom zouden mensen zich daar mee bemoeien? Het is mijn kind, dan mag ik dat toch beslissen?’

Fatiha Ettaher (43), die Nederlandse les geeft in de vrouwenstudio, valt haar bij. ‘Het draagt bij aan de mannelijkheid.’ Zelf heeft ze een schoonzoon die Nederlands is, maar moslim is geworden vanwege de relatie met haar dochter. ‘Hij zei: ik wil het juiste doen. Het wordt aangeraden door de profeet, dus wil ik ook besneden worden.’

Ziekenfonds
Lange tijd vonden de besnijdenissen plaats in het ziekenhuis onder volledige narcose. Sinds 2005 wordt deze ingreep echter niet meer door het ziekenfonds vergoed. Als gevolg daarvan werden er speciale besnijdenisklinieken opgericht, waar besnijdenissen onder plaatselijke verdoving worden uitgevoerd. De ingreep kost tussen de 200 en 300 euro in plaats van de 800 euro die in de ziekenhuizen betaald moest worden.

In de kliniek is de ingreep binnen een half uurtje klaar. ‘De prik in het begin is even pijnlijk, daarna voelen ze niets’, zegt Karademir. De benen worden gefixeerd tegen het spartelen. ‘Als het kind erg angstig is, krijgt het een middeltje, dormicum, rectaal ingespoten. Daar worden ze slaperig van en het zorgt voor geheugenverlies, zodat ze zich weinig van de ingreep herinneren.’

Volgens huisarts Karademir komt het nog steeds voor dat besnijdenissen thuis worden uitgevoerd. Vooral in steden buiten de randstad, zoals Enschede, Maastricht of Arnhem waar geen speciale besnijdenisklinieken zijn. ‘Ik ben fel tegen dit soort behandelingen. Dan is het lastig om een steriele omgeving en goede belichting te garanderen.’

Maar ook met de meest steriele behandelkamer blijft het risico op complicaties bestaan. De KNMG noemt als mogelijke complicaties infecties, bloedingen, necrose, sepsis en urineweginfecties. In de meeste gevallen gaat het om complicaties rondom de wond. Huisarts Karademir schat de kans zo’n 1 op de 50. ‘Ernstige infecties of andere grote complicaties heb ik nog nooit meegemaakt.’ Vaak beperkt het zich tot een nabloeding bij volwassen mannen. ‘Hoe ouder de man, hoe groter de kans op complicaties.’

Geen minderjarigen
De KNMG vindt dat niet-therapeutische jongensbesnijdenis uitgesteld moet worden tot de leeftijd waarop de jongen zelf over de ingreep kan beslissen. Anders is er sprake van een schending van de lichamelijk integriteit van het kind. De artsenorganisatie beroept zich hierbij op de regel dat minderjarigen alleen mogen worden blootgesteld aan medische handelingen als er sprake is van ziekte of afwijkingen of duidelijk aantoonbaar is dat het in het belang van het kind is, zoals vaccinaties.

‘Mijn zoon zou het mij kwalijk nemen als ik hem niet had laten besnijden op jonge leeftijd’, zegt de Marokkaanse Aischa Rahaki, die haar zoon op tweejarige leeftijd meenam naar een kliniek. ‘Niemand die ik ken heeft er spijt van als kind besneden te zijn’, zegt ze resoluut. ‘Als je ze zelf laat kiezen, dan willen ze toch.’

Wondermiddel
In het verleden stond jongensbesnijdenis te boek als een wondermiddel. Het zou helpen tegen syfilis, epilepsie, hoofdpijn, alcoholisme, liesbreuk, astma, eczeem, bedplassen en overmatige masturbatie. Tegenwoordig wordt jongensbesnijdenis gerelateerd aan een verminderde kans op hiv-, hpv- en urineweginfecties. Verschillende onderzoeken lijken elkaar hier echter tegen te spreken.

Ondanks het feit dat veel medische voordelen van jongensbesnijdenis niet bewezen zijn, worden deze medische argumenten er door moslims en joden nog steeds vaak bij gehaald, zegt socioloog en cultureel antropoloog Cor Hoffer. ‘De medische argumenten in verband met hygiëne stammen nog van eeuwen geleden. Die noodzaak is al lang vervallen. Men moet ophouden die argumenten als motivatie te gebruiken.’

Hoffer zou graag zien dat naast de discussie onder artsen er ook een dialoog op gang komt binnen de joodse en islamitische gemeenschappen. Is besnijdenis in deze tijd nog wel noodzakelijk? Hij ziet meer mogelijkheden tot discussie bij moslims dan bij joden. ‘Besnijdenis wordt aangeraden door de profeet Mohammed. In de Koran staat geen letterlijk gebod tot besnijdenis zoals in de Thora.’

Kapper
Volgens de KNMG bestaan er goede redenen voor een wettelijk verbod op jongensbesnijdenis. Maar de artsenorganisatie onderkent het gevaar dat de behandeling zich dan verplaatst naar de schemerzone, met alle gevolgen van dien. De KNMG pleit daarom voor ontmoediging.

‘Als het hier lastig zou zijn om mijn zoon te besnijden, zou ik mijn kind direct naar het buitenland nemen’, zegt Naima Abghour uit Rotterdam. Huisarts Karademir is bang dat met een krachtig ontmoedigingsbeleid besnijdenissen clandestien alsnog worden voltrokken door met onervaren mensen.

‘In Turkije wordt het vaak gedaan door de plaatselijke kapper. Dat willen we hier niet zien.’ Het is wel eens voorgekomen dat hij een mislukte operatie uit Turkije moest oplappen. Volgens de huisarts krijg je een eeuwenoude traditie niet zomaar weggepoetst. Karademir: ‘Dat moet heel geleidelijk gebeuren.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden