NOOIT MILD ZIJN OVER KWAKZALVERS

> INTERVIEW CEES RENCKENS De Vereniging tegen de Kwakzalverij (VtdK) heeft in Cees Renckens al zeventien jaar een gedreven pleitbezorger....

Cees Renckens, het boegbeeld van de bestrijders derkwakzalverij, buigt zich naar voren en pakt een boek van zijnbureau. Een bladwijzer zit bij de juiste pagina. De passage isonderstreept. 'Watson, de ontdekker van het DNA, beweert wijzedingen over wetenschapsbeoefening', zegt Renckens. Hij citeert: 'Je moet oprecht zijn, je zou ook kunnen zeggen ''grof'' naar depersonen met wie je werkt. Als de beleefdheid binnensluipt, ishet einde van een vruchtbare wetenschappelijke samenwerking inzicht.'

Met dit devies trekt de Vereniging tegen de Kwakzalverij(VtdK) al 125 jaar lang ten strijde tegen de naaldenprikkers, dewaterverdunners, de gewrichtenknijpers, de kruidenvrouwtjes enal het andere dat de alternatieve geneeskunde te bieden heeft.Ook modeziekten als het chronisch vermoeidheidsyndroom (CVS) ende postnatale depressie krijgen de wind van voren.

Oprecht, om niet te zeggen grof, verliep en verloopt destrijd. Het woordje tact lijken de anti-kwakzalvers niet tekennen. Geen charlatan wordt ontzien, warhoofden zijn het.Renckens, al bijna 25 jaar als gynaecoloog verbonden aan hetWestfries Gasthuis, is in de ogen van alternatieve behandelaarsen hun patiënten een boeman, maar ook neutrale toeschouwers zienin hem soms een bullebak. Hij zou te triomfalistisch zijn voorde gewone geneeskunde.

Hoe anders is Cees Renckens in zijn eigen vertrouwde omgeving.Thuis, in Hoorn, is hij ontspannen en in niets de strenge persoondie doorgaans de vloer aanveegt met medische oplichters. Hijwoont met zijn vrouw in een oude huisartsenwoning uit 1784.Achter in de tuin staat een prieeltje tussen grote lariksen enandere naaldbomen. 'Het is zo'n huisje dat kon draaien, de railszitten nog in de grond. Zo kon langer van de zon worden genoten.Het is in de jaren twintig gebruikt voor zonnetherapie', zegtRenckens. 'Lang in de zon zitten zou goed zijn tegen aandoeningenals tuberculose.'

Wat zou de VtdK daar nu van vinden?

'Nu is die behandeling niet relevant meer. Maar vroeger waser gewoon niets anders tegen de ziekte. Je moet de therapie zienin die tijd. Bovendien is in de zon zitten gewoon lekker.'

Geen behandelaar zou het vandaag de dag nog in zijn hoofdmoeten halen patiënten in de zon te zetten en daarmee teverlossen van een kwaal. De toorn van de Vereniging zou grootzijn. Renckens zou tijd te kort komen om te fulmineren tegen debehandeling, zeker als een afgestudeerde vakbroeder achter deplannen zou zitten.

Al zeventien jaar is Renckens voorzitter van de vereniging enin die periode heeft hij menig kruidenvrouwtje in het stof doenbijten. Hij haalt het laatste succes aan. Begin augustusoordeelde de rechtbank in Amsterdam dat het niet grievend is alsMaria Sickesz, een vrouw met een praktijk heeft voor orthomanuelegeneeskunde, een kwakzalver wordt genoemd. 'Een belangrijkvonnis. De rechter heeft ons op alle punten gelijk gegeven.'

Een moment van rust is er niet, geloof ik, bij de bestrijdingvan de medische zwendel?

'Hier heb ik een verhaal uit de krant geknipt over chronischevermoeidheid. Het houdt kennelijk nooit op. Ik schrijf erover inhet verenigingsblad. Dat gaat me goed af. Dan heb ik er de tijdvoor. Ik ga er eens goed voor zitten en kan precies kwijt watnodig is.'

Hoe anders komt u over op radio en tv. Artsen die ook nietste maken willen hebben met kwakzalverij, zijn niet altijdgelukkig met uw optreden voor camera en microfoon. Sommigen nemenhet woord horkerig in de mond.

'Ik kan me dat voorstellen. Ik roep weerstand op. Ik hebminachting voor vakgenoten die zich inlaten met kwakzalverij.Daar kan ik niet mild in zijn. Ze spreken onwaarheid. Entelevisie is een lastig medium. Je moet in een keer zeggen hoehet zit, er is weinig ruimte voor nuance. Dat gaat me niet altijdgoed af. Ik ben nu eenmaal geen gladde debater. Op tv verstrakje.'

Daarom heeft u geweigerd de centrale figuur te zijn in HetZwarte Schaap, het tv-programma waarin een persoon centraal staatop wie veel kritiek is?

'Alsof ik een zwart schaap zou zijn. Je figureert dan in eenserie met mensen als Willem Aantjes, Gretta Duisenberg of RonaldJan Heijn. Wij zijn toch geen zwart schaap. Nee, daar begin ikniet aan.'

Zou een mediatraining helpen?

'Het bestuur heeft gedacht dat een mediatraining goed zouzijn. Of dat ik een pr-adviseur in de arm moet nemen, maar hetis er niet van gekomen. Ik vraag me ook af of mijn optreden daarbeter van wordt. Radio en tv liggen me gewoon niet. Schrijven ismijn stiel.'

Hangen er daarom ingelijste foto's van W.F. Hermans en Revetussen die van uw vrouw en kinderen aan de muur?

'Die twee zijn mijn grote voorbeelden. Geweldige auteurs. Reveheb ik een briefje geschreven toen het medisch minder goed methem ging. Dat hij zich niet moest laten verleiden door de een ofandere arts die hem gezondheid zou beloven.

'Ik kreeg een briefje terug, waarin hij mij geruststelde. Hijwas het met me eens, op een punt na, dat was het paranormale. Hijgelooft in helderziendheid. Nou goed. Hij stuurde de kroontjespenmee, waarmee hij de brief had geschreven. Beide heb ikingelijst.'

Renckens (1946) komt uit een katholiek Westfries gezin. Zijneerste studie was tandheelkunde in Groningen, maar dat boeideniet, het werd medicijnen. Van het katholicisme of welk geloofdan ook moest hij, tot ongenoegen van zijn ouders, niet veelhebben. 'Ik kreeg een brief van een heeroom uit Valkenburg. OomBertus heette die. Hij had de opdracht me terug te lullen in dekerk.

'Hij liet me kennismaken met filosofische werken, ik heb zehier nog staan. Ik verslond ze. Maar de kennis versterkte mijnovertuiging alleen maar. Ik vind het ook onredelijk dat oudershun kinderen het geloof opleggen. Ik ben overtuigd atheïstgebleven.

Dus een beetje links in die tijd?

'Ik deed vervangende dienstplicht als tropenarts in Zambia.Nyerere en Kaunda, twee Afrikaanse leiders van toen, spraken meenorm aan.'

Is in de Afrikaanse periode uw afkeer van de kwakzalverijontstaan?

'Ik belandde in een klein hospitaal in de stad Ndola. Veelbevallingen. Als je even niet keek, was er weer een kind. Het waseen goede leerschool. Je zag er van alles.

'Ik kreeg ook de vrouwen te zien die bij een witchdocter warengeweest. Wij mochten de rommel opruimen die de lokale genezershadden veroorzaakt. Daar heb ik gezien dat de westersegeneeskunde echt iets voor de mensen kan betekenen. Die gaat uitvan universele waarden, is succesvol en overal geldig.'

Dat klinkt nogal aanmatigend, zeker voor een links iemand. Uwalgde destijds van het westerse imperialisme?

'Dat was ook verwarrend. Ik voelde me ongelukkig bij het idee.Maar ik merkte dat de patiënten tevreden waren. De regeringhaalde ons binnen. Maar dit wil niet zeggen dat ik geenwaardering heb voor Afrikaanse cultuur of gewoonten. Integendeel.Maar ik leerde toen dat de westerse geneeskunst het beste is.'

Waarom ontpopte u zich tot een fanatiek bestrijder van dekwakzalverij en modeziekten?

'Toen ik net arts was, schreef ik stukjes voor het tijdschriften dat viel op bij de toen slaperige vereniging. Er was eindjaren zeventig nauwelijks geld en het ledental was onder de 300gezakt. Er was genoeg te doen om de hausse aan alternatievegenezers de pas af te snijden. Het kruidenvrouwtje Mellie Uyldertveroverde terrein.

'Mijn eerste stukjes schreef ik, als gynaecoloog, over depostnatale depressie. Ik kon niets met het syndroom dat vrouwenna de bevalling in de put raakten. Natuurlijk is een vrouw nietin haar gewone doen na een bevalling, maar om dat met hormonente lijf te gaan, onzin.

'Bij de tweede modegril rond bevallen en zwangerschap kwam ikecht in actie. Bekkeninstabiliteit, een moeilijk te grijpenpatroon van klachten.

Als je erover leest, dan krijg je het. Die vrouwen hadden echtpijn, laat daarover geen misverstand bestaan. Ik erger me nietaan de patiënten, maar aan de artsen die op de klachten hetetiket van een ziekte plakken.'

Sinds u voorzitter bent, gaat het goed met de vereniging. Uwoptreden valt kennelijk in de smaak.

'Het aantal leden groeide en het is weer bon ton lid te zijn.Bovendien neemt de populariteit van de alternatieve geneeswijzeaf. Dat heb ik in mijn proefschrift aangetoond.

Bent u niet te lang voorzitter? Bij verenigingen waarbij devoorzitter jaren achtereen in functie blijft, deugt iets niet.

'Dat zegt u. Het gaat goed met de vereniging, maar ik ben hetermee eens dat er een andere voorzitter moet komen. Als ik overeen paar jaar met pensioen ga, moet er een opvolger zijn.'

Is de combinatie van fanatiek bestrijder van kwakzalverij enpatiëntenzorg niet lastig?

'Ik houd de twee functies zo veel mogelijk uit elkaar. Als eenpatiënt van mij bij een alternatieve genezer loopt, heb ik daargeen moeite mee, zolang ze ook doet wat ik zeg. Ik zie wel metlede ogen aan wat mijn patiënten soms moeten doen. Vaak vieseten. Ze krijgen conflicten met hun echtgenoot. Als iemand degewone behandeling minder serieus neemt, zal ik in niet mis teverstane bewoording zeggen wat ik ervan vind.

'Sommige patiënten zullen me mijden. Het zij zo. Ik heb ertoch genoeg. Andere vinden het prachtig. Dan zeggen ze dat ze jeop de televisie hebben gezien.'

Is een milder optreden soms niet verstandiger? U jaagtmogelijk mensen juist het alternatieve circuit in met uw strengehouding?

'Ik kan niet mild zijn over de alternatieve genezers. Zespreken onwaarheid. Wat ze doen is aantoonbaar onjuist. Ik wordgewoon kwaad als ze beweren dat ze iets kunnen oplossen wat ikals reguliere dokter niet zou kunnen. En om daar dan op mildewijze over te praten. Het is geen onderwerp om lacherig over tedoen.'

U verzet zich tegen het wetenschappelijk onderzoek naaralternatieve geneeswijze. Dat klinkt nogal star. Als we altijdzo redeneren, zou de zon nog het middelpunt van het heelal zijn

'Wat niet verklaarbaar is, hoeft ook niet te wordenonderzocht. Het is ondenkbaar dat een sterke verdunning waaringeen enkel molecuul van de werkzame stof is te vinden, zouhelpen. Dan hoef je ook geen geld en energie te verspillen om datte onderzoeken.

'De vergelijking met Galileo gaat mank. Als een nieuw ideegoed is, komt het vanzelf bovendrijven. Laat dat maar aan dewetenschap over. De ideeën van Galileo hebben het toch ookgehaald. Ik herinner me de opkomst van de maagzweerbacterie. Totpakweg twintig jaar geleden werd een maagzweer toegeschreven aaneen keur van psychische klachten. Toen kwam het inzicht dat eenbacterie de oorzaak was. Het ging dwars tegen alle inzichten in.Maar de theorie deugde en de medische wetenschap heeft zich toensnel aangepast.

'Acupunctuur is 2500 jaar oud, homeopathie zo'n 200 jaar. Diehebben hun kans wel gehad. Hun claims hebben het niet gehaald,omdat ze niet deugen.'

Maar onderzoek naar acupunctuur overtuigt de twijfelaars ermisschien van dat de methode op drijfzand berust.

'Het onderzoek bevestigt ook dat er mogelijk iets is. Danzeggen de aanhangers: zie je wel, ze zijn ermee bezig. Het wordtonderzocht en als er niets zou zijn, zouden ze ook nietsonderzoeken. Heel soms heeft een studie naar een alternatievegeneeswijze een positieve uitkomst. Als je goed kijkt, is dattoeval. Als je genoeg studies doet, is er altijd wel een die goeduitpakt. Dat is met gewone geneesmiddelen niet het geval. Bijproeven met aspirine zul je altijd zien dat het middelpijnstillend werkt.'

Alternatieve behandelingen werken niet. Goed. Hoe verklaartu dan dat veel mensen toch enthousiast rondbazuinen dat ze baathebben gehad van de behandeling?

'Dat begrijp ik ook niet zo goed. De aanhangers zijn meestalhoog opgeleide mensen met een redelijk inkomen. Ze kunnen debehandeling betalen. Daarnaast denk ik dat ze verhalen horen dathet met de reguliere geneeskunde ook niet koek en ei is. Ze zijngeneigd naar iets anders uit te kijken. Die positieve verhalenhoef je niet te serieus te nemen. Hoeveel behandelingen zijn erjaarlijks? Een miljoen? Er zullen altijd mensen zijn die van hunklachten worden verlost na een bezoek aan een alternatievegenezer.'

De alternatieve genezers zijn op hun retour. Moet devereniging niet worden opgeheven?

'Nee, er is genoeg te doen. Neem deWereldgezondheidsorganisatie WHO. Die staat op het punt eenrapport over homeopathie te publiceren.

Daaruit zullen de aanhangers de nodige legitimiteit halenvoor hun praktijken. Dichter bij huis stoor ik me aan de houdingvan de KNMG, de vereniging van artsen, die voert overleg met defederatie van alternatieve genezers over toetreding.'

Uw collega-artsen hebben in het algemeen slappere knieën?

'Ik kwam erachter dat iemand in mijn eigen ziekenhuis gingvertellen over alternatieve geneeswijzen als aanvulling op dereguliere behandeling. Dat kan toch niet. De directeur was hetmet me eens, maar uiteindelijk is de lezing doorgegaan.

'Je merkt bij veel artsen die gewoon hun werk doen, een slappehouding. Noem het labbekakkerig. Veel apothekers, toch ookacademisch geschoold, verkopen homeopathische middelen, hoewelze weten dat ze niet helpen. Raar toch.

'Ik erger me vooral aan de grote verzekeraars. Bijna elkemaatschappij heeft alternatieve geneeswijze in de aanvullendeverzekering opgenomen. Zo wordt het nooit duidelijk dat demethode niet door de beugel kan. Het argument is, de verzekeringvergoedt de behandeling, dus er zal ook wel iets in zitten. Zokomen we er nooit. We hebben in 2003 de meester Kackadorisprijs,voor de grootste kwakzalver of instelling die kwakzalverijsteunt, uitgereikt aan de verzekeringsmaatschappij Zilveren KruisAchmea.

'Het is eigenlijk van de gekke als je bedenkt dat vrouwen deeerste ivf-behandeling zelf moeten betalen. Als ministerHoogervorst straks op onze jubileumbijeenkomst spreekt, gaan wijhem vragen het verzekeren van alternatieve geneeswijzen teverbieden. De verzekeringsmaatschappijen zullen daar uit zichzelfniet mee stoppen, want de klant vraag erom, redeneren ze.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden