PostuumPaul Crutzen (1933-2021)

Nobelprijswinnaar Paul Crutzen (1933-2021) redde zo nu en dan de wereld

Paul Jozef Crutzen, atmosfeerchemicus en Nobelprijswinnaar in 1995, is op 87-jarige leeftijd overleden. Hij groeide op als gewone volksjongen in de arme jaren dertig en leidde een sober leven.

Paul Crutzen (links) krijgt in 1995 de Nobelprijs van de Zweedse koning Carl Gustaf XVI. Beeld AP
Paul Crutzen (links) krijgt in 1995 de Nobelprijs van de Zweedse koning Carl Gustaf XVI.Beeld AP

Hij had eenmaal in zijn leven een paar spuitbussen met deodorant gekocht, vertelde atmosfeerchemicus Paul Crutzen ooit in een interview met de Volkskrant, kort voor hij in Stockholm zijn Nobelprijs zou ophalen. Die luchtjes waren bedoeld om bij lezingen mee te zwaaien. Verder gebruikte hij ze nooit. ‘Waarom moet ik voor veel geld frisse lucht kopen als ik me gewoon goed met water en zeep was?’

In 1995 kreeg Crutzen met twee Amerikaanse collega’s een Nobelprijs voor het ontrafelen van de chemische processen die maken dat drijfgassen uit spuitbussen en koelkasten de ozonlaag rond de aarde aantasten. Het Nobelprijscomité besloot daartoe naar eigen zeggen omdat de bekroonde ontdekkingen inmiddels geleid hadden tot internationale afspraken om de drijfgassen wereldwijd uit te bannen. De ozonlaag, die het leven op aarde beschermt tegen uv-straling van de zon, was gered. Critici meenden dat jaar dat de prijs vooral politiek gemotiveerd was, in plaats van wetenschappelijk. Crutzen beschouwde het Montreal-verdrag uit 1987 zelf als een triomf van de wetenschap.

Gewone volksjongen

Paul Jozef Crutzen, de Nederlands Nobelprijswinnaar in 1995 is op 87-jarige leeftijd in Duitsland overleden, zo bevestigde zijn familie donderdag tegenover de NOS. Hij werd geboren in Amsterdam in de arme jaren dertig. Een gewone volksjongen uit de Pijp, noemde hij zichzelf graag. Zijn schooltijd verliep chaotisch, door het uitbreken van de oorlog. Maar in 1951 haalde hij toch een hbs-diploma en leerde, onderbroken door militaire dienstplicht, door voor technisch tekenaar. Hij kreeg er een baan mee bij de gemeente Amsterdam, maar vertrok voor zijn latere vrouw uiteindelijk naar Zweden, waar hij carrière maakte als computerprogrammeur op een meteorologisch instituut. Daar ontstond zijn belangstelling voor de atmosfeer en ging hij uiteindelijk in de avonduren aardwetenschappen studeren en promoveren. Het leidde het jonge gezin Crutzen via Oxford ten slotte naar Boulder Colorado in de Verenigde Staten, waar de Nederlander een baan als atmosfeeronderzoeker en later hoogleraar bemachtigde bij NOAA, het Amerikaanse instituut voor klimaatwetenschap.

Paul Crutzen in 2008. Beeld Getty Images
Paul Crutzen in 2008.Beeld Getty Images

Crutzen was de eerste die begin jaren zeventig liet zien dat stikstofoxiden (NO) in de uitlaatgassen van lijnvliegtuigen de ozonlaag zouden kunnen afbreken. Plannen voor vluchten in de stratosfeer werden om die reden geschrapt, na een eerdere controverse over de invloed van water in de gassen. Crutzens inzicht bleek kort daarom ook de sleutel in de chemie waarmee chloorhoudende drijfgassen ozon massaal kunnen afbreken. Volgens zijn reactieschema’s, naar eigen zeggen niet veel ingewikkelder dan wat kinderen op school leren, kon één chlooratoom duizenden moleculen ozon afbreken tenzij NO de boel in toom houdt.

De publicatie in 1974 in Nature maakte aanvankelijk nog weinig indruk, tot The New York Times het op de voorpagina vermeldde. Er ontstond een beweging tegen spuitbussen, ook al zou het nog tien jaar duren voor de Nasa daadwerkelijk een gat in de ozonlaag ontdekte en de internationale politiek in actie kwam.

Dooi tussen grootmachten

Crutzen mengde zich in de jaren zeventig ook nadrukkelijk in het maatschappelijk debat. Hij was een van de wetenschappers (onder wie ook publieksastronoom Carl Sagan) die erop wezen dat bij een kernoorlog door alle stof en rook een gevaarlijke wereldwijde winter kon uitbreken. Latere studies relativeerden de uitkomsten daarvan enigszins. ‘Maar vooral het feit dat de militairen veertig jaar lang niet hadden nagedacht was schokkend’, zei hij later over die ontdekking. Het legde volgens hem de kiem voor de dooi tussen de grootmachten.

In 1980 werd Crutzen, nog steeds met een Nederlands paspoort, in Duitsland directeur van het Max Planck-instituut voor Atmosfeerchemie in Mainz, waar hij tot zijn emeritaat in 2000 zou blijven. Tijdens de huldiging in Mainz, ter ere van de Nobelprijs werd hij rondgereden in een open rijtuig, weigerde hij champagne te schenken uit protest tegen de Franse kernproeven. Plaatselijke sekt was bovendien ruim voorhanden. In Mainz viel hij op door zijn sobere leven. Hij had geen auto, en liep naar het instituut. Reizen deed hij niet graag, en liefst per trein. Het geld dat hij bespaarde zet hij op de bank, voor als zijn dochter en kleinkinderen iets nodig hadden.

Rond de millenniumwisseling was Crutzen een van de wetenschappers die een nieuw geologisch tijdperk voor de aarde ontwaarden, een tijdvak waarin de mens een onmiskenbare invloed op de planeet uitoefent. Dat zogeheten menstijdperk of Antropoceen zou volgens Crutzen het best met de uitvinding van de stoommachine in 1784 kunnen beginnen omdat die de aanzet tot klimaatverandering was. ‘Het is evident dat de mens sindsdien sterker is dan de aarde’, zei hij.

Nieuw tijdperk

Geologen debatteren nog steeds over het idee en verkiezen in elk geval de eerste kernexplosie in 1944 als het beginpunt van een eventueel nieuw tijdperk, omdat daarvan gemakkelijker sporen in gesteenten te vinden zullen zijn. In 2010 opperde Crutzen dat in het uiterste geval zwavelverbindingen in de atmosfeer kunnen worden gespoten om opwarming een halt toe te roepen, zoals ook bij vulkaanuitbarstingen gebeurt. Tegelijk waarschuwde hij dat daarmee de chemie van de atmosfeer totaal verstoord zou kunnen raken.

Paul Crutzen bleef lang verbonden aan de Universiteit Utrecht en had onder meer een eredoctoraat aan de Universiteit van Maastricht (2013) en was na zijn Nobelprijs in 1995 benoemd tot Commandeur in de Orde van de Nederlandse Leeuw. Zijn borstbeeld in brons staat in het ministerie van Onderwijs in Den Haag.

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden