Profiel Winnaar Nobelprijs voor de Literatuur 2019

Nobelprijswinnaar Handke: ‘Mijn ideaal is in stilte denken en kijken’

Enfant terrible Peter Handke (1942) krijgt de Nobelprijs voor Literatuur van 2019 toegekend. De dichter, essayist en toneelschrijver verkent volgens de jury ‘de periferie en de specificiteit van het menselijk bestaan’ met zijn taalkundige vindingrijkheid. ‘Schrijven is een eenmansexpeditie in een onbekend land, elke keer weer.’ 

Nobelprijswinnaar Peter Handke in 2019. Beeld EPA

NOBELPRIJS 2018 MET TERUGWERKENDE KRACHT TOEGEKEND

Ook de Nobelprijs voor Literatuur 2018 is dit jaar, met terugwerkende kracht dus, toegekend, en wel aan de Poolse auteur Olga Tokarczuk (57), een kleurrijke vrouw die tussen de sombere tijdgenoten haar eigen verbeelding aan het woord laat. Vorig jaar werd de prijs niet uitgereikt; er was binnen de Zweedse Academie grote consternatie door een #MeToo-schandaal (meer daarover onderaan dit artikel). 

De indrukwekkende literaire carrière van de Oostenrijkse, maar in het Franse Chaville wonende schrijver Peter Handke begint met een provocatie. In 1966 is het aankomende talent Handke, 24 jaar jong, uitgenodigd voor de jaarlijkse bijeenkomst van de Gruppe 47. Die vindt dat jaar niet in Duitsland plaats, maar in Amerika, in Princeton. Tijdens deze bijeenkomsten lezen Duitse schrijvers voor uit hun jongste werk, waarna de betreffende tekst door andere schrijvers en critici wordt besproken. Handke, die in Princeton vermoedelijk wegens zijn haardracht ‘het meisje’ is genoemd, houdt zich niet aan de regels. Hij bekritiseert niet een voorgelezen tekst, maar lanceert een aanval op de naoorlogse Duitse literatuur die hij ‘onnozel en dom’ noemt.

Beschreibungsimpotenz, daar lijdt volgens hem de Duitse literatuur aan met zijn ‘nieuwe realisme’ in de jaren zestig. De dingen worden beschreven zonder veel na te denken over de taal. Schrijvers, aldus Handke, bekommeren zich te weinig om de woorden, terwijl woorden toch de werkelijkheid van de literatuur uitmaken. Het moet gerenommeerde schrijvers als Grass en Böll als hoon in de oren hebben geklonken. Maar alle verslaggevers storten zich op de jonge, nog onbekende auteur, die de wat ingedutte deelnemers plots heeft wakkergeschud.

Bespotting van het publiek

Voortaan weet iedereen wie Handke is, vooral als nog in datzelfde jaar zijn eveneens provocerende toneelstuk Publikumsbeschimpfung in Frankfurt in première gaat en zijn eerste roman Die Hornissen verschijnt. De Duitse literatuur, zo wordt geschreven, heeft zijn eigen ‘popster’. Een eerste grote succes is Die Angst des Tormanns beim Elfmeter, gepubliceerd in 1970, gevolgd in 1972 door Der kurze Brief zum langen abschied over zijn reis door Amerika en Wunschloses Unglück over zijn depressieve moeder die op 51-jarige leeftijd zelfmoord pleegde.

Die moeder is voor Handke, geboren in 1942 in het boerengehucht Altenmarkt in Zuid-Karinthië, belangrijk geweest. Van haar zal hij later te horen krijgen dat de Duitse soldaat Bruno Handke niet zijn biologische vader is, maar een andere Duitse militair, met wie zijn moeder een relatie had in de oorlog. Bovendien hadden zijn grootvader en zijn moeder Sloveense wortels. De Oostenrijkse deelstaat Karinthië heeft een Sloveense minderheid, die tijdens de oorlog werd onderdrukt en vervolgd en die het ook na de oorlog niet gemakkelijk had. Deze afkomst verklaart Handkes liefde voor het oude Joegoslavië. Al jong trok hij door het naburige Slovenië. ‘Ik beschouw me niet als Sloveen, maar als vreemdeling voelde ik me nergens zo thuis als daar.’ Maar Slovenië als onafhankelijke staat kon hij zich niet voorstellen.

Joegoslavië, Slovenië, de Sloveense minderheid: ze spelen een rol in zijn oeuvre, in Die Wiederholung (1986), Die morawische Nacht (2008) en in het toneelstuk Immer noch Sturm (2010). (Die morawische Nacht verscheen in het Nederlands onder de titel Nacht op de rivier.’)

Balkanoorlog

Storm oogst Handke, als hij tijdens de Balkanoorlog en het gewapende conflict over Kosovo partij kiest voor Servië. Hij verwijt de westerse media, die Belgrado als grote schuldige hebben gebrandmerkt, partijdigheid en vooringenomenheid. Had zijn liefde voor Joegoslavië hem verblind? In ieder geval was Handke vergeten dat hij ooit had beweerd dat er geen geëngageerde schrijvers bestaan. Dat hij zich inzet voor de Servische zaak, is hem hoogst kwalijk genomen. De veelvuldig bekroonde schrijver is plots een enfant terrible geworden, die geërgerd reageert op alle kritiek. Dat uit zich onder meer in de teruggave van de Georg Büchner-prijs, de hoogste literaire onderscheiding voor Duitstalige schrijvers, hem verleend in 1973.

Dat niet iedereen het eens was met de manier waarop Handke werd behandeld, blijkt bij de rel rond de Heinrich Heine-prijs van de stad Düsseldorf. Een onafhankelijke jury heeft Handke de prijs toegekend, maar die beslissing stuit op veel verzet vanuit de Duitse politiek en de media, omdat Handke in maart 2006 heeft gesproken in Pozarevac bij de begrafenis van Slobodan Milosevic, de voormalige president van Joegoslavië en later Servië, die algemeen wordt gezien als een grote oorlogsmisdadiger. De gemeenteraad van Düsseldorf trekt daarop de toekenning in. De bekende regisseur Claus Peymann en anderen uit de kunst- en cultuurscene van Berlijn stichten daarop de Berlijnse Heinrich Heine-prijs, waaraan eveneens een bedrag van 50.000 euro verbonden is. De schrijver schenkt het geld aan het Servische dorp Velika Hoca in Kosovo. Eerder had hij al duidelijk gemaakt dat het nooit zijn bedoeling was geweest de Servische misdaden te bagatelliseren. De massamoord op de moslimmannen van Srebrenica in juli 1995 noemt hij de ‘ergste misdaad tegen de menselijkheid, die in Europa na de oorlog werd bedreven’. En zijn aanwezigheid bij de begrafenis van Milosevic? Dat, zo zei hij later, was zijn manier om afscheid te nemen van Joegoslavië.

Literair universum

Handke keert terug naar het domein van de literatuur, het enige terrein waar hij zich echt thuisvoelt. Daarbij is hij trouw gebleven aan de woorden die hij in 1966 in Princeton zijn collega’s voorhield: het gaat niet om de beschrijving van de werkelijkheid, maar om taal en om woorden. ‘Ik verzin niet alleen verhalen, maar ook woorden’, zei hij eens. En het gaat om dromen. In zijn bekende Die Stunde der wahren Empfindung droomt de hoofdpersoon dat hij een moord heeft gepleegd, wat zijn leven verandert.

Handkes literaire streven is erop gericht met taal en met een geheel eigen stijl en klankkleur een andere, ongekende wereld te scheppen; een literair universum op te bouwen als tegenmodel van de bestaande wereld, want die is te oppervlakkig, te materialistisch, te luidruchtig. ‘Mijn ideaal is in stilte denken en kijken.’ Maar de moderne mens wordt zo van alle kanten door beelden bestormd, dat voor een bedachtzaam waarnemen geen ruimte meer is. Dit was het thema van zijn opmerkelijke roman Der Bildverlust, waarin een vrouw uit de financiële wereld over de Spaanse hoogvlakte Sierra de Gredos trekt, deels te voet, en uiteindelijk belandt in de plaats Hondareda, waar de bewoners afbeeldingen hebben afgezworen.

Een constante in Handkes literatuur is dat de hoofdpersonen steeds onderweg zijn, zoals in de verhalen Kali en Der Grosse Fall, of ze vertellen over hun reizen zoals in Don Juan en Die morawische Nacht. Ook Handke zelf is iemand die graag op pad gaat. Tussen november 1987 en juli 1990 heeft hij geen vaste woon- en verblijfplaats en zwerft hij over de wereld. Van die wereldreis doet hij verslag in Gestern unterwegs, waarvoor verslag misschien niet het juiste woord is. Het zijn soms langere, maar meestal korte notities over mensen en dieren, de natuur en het weer, gedachten die bij hem opkomen. Een van zijn notities in Japan luidt: ‘Voor de leegte uitrusten: voor de na lang te voet ronddolen door heel Kyoto eindelijk gevonden Ryoanji-tempeltuin met niets dan de rotsblokken in vers aangeharkte kiezelstenen in de rol van de Japanse Zee.’

Voor Handke vormen vaak gewone, dagelijkse dingen en verschijnselen de stof, waaruit hij literatuur maakt. Zo schrijft hij tijdens zijn wereldomzwervingen twee essays: Versuch über die Müdigkeit en Versuch über die Jukebox. Later volgen Versuch über den geglückten Tag, waarbij hij onder meer de lezer laat deelnemen aan het schrijfproces, en Versuch über den Stillen Ort, dat inderdaad gaat over het kleinste kamertje, het toilet. En waarom is die wc zo belangrijk? Het is er stil, want alleen in de stilte komt bij Handke de woordenstroom op gang. Rumoerige pottenkijkers en praatjesmakers worden buitengesloten. Handke: ‘Schrijven is een éénmansexpeditie in een onbekend land, elke keer weer.’

De Handke-sound in zijn meest volmaakte vorm klinkt in zijn ‘laatste epos’: Die Obstdiebin – oder einfache Fahrt ins Landesinnere. De schrijver verlaat zijn huis in Chaville bij Parijs en volgt het spoor van een jonge vrouw die beladen met een plunjezak door Picardië trekt op zoek naar haar moeder. Deze Obstdiebin (ze pikt hier en daar een appel) is drie dagen onderweg en gedurende die tijd gebeurt er eigenlijk niets. De verbeelding is geheel ondergeschikt gemaakt aan Handkes spel met woorden, associaties en beelden. In zijn wereld wordt het geluid van de moderne samenleving overstemd door het geruis van bomen, het gezang van vogels, het geluid van regen en wind. Alleen ergens op de achtergrond speelt de actualiteit een rol. Handke kent de werkelijkheid, maar hij ziet het als zijn taak de werkelijkheid te vervreemden, er literatuur van te maken.

Vertaling

Verschillende werken van Handke zijn in het Nederlands vertaald, waaronder zijn omvangrijkste boek Mijn jaar in de Niemandsbaai.

Ongewone dubbele uitreiking wegens #MeToo-consternatie vorig jaar

De Oostenrijkse schrijver Peter Handke (76) heeft de Nobelprijs voor Literatuur 2019 gekregen. De prijs voor 2018 gaat naar de Poolse auteur Olga Tokarczuk (57). Dat er dit jaar twee prijzen worden uitgereikt, is een gevolg van het MeToo-schandaal dat in 2017 losbarstte rond de echtgenoot (Jean-Claude Arnault) van een lid van de Zweedse Academie (Katarina Frostenson). De Academie is verantwoordelijk voor de Nobelprijzen. Toen bekend werd dat Arnault tussen 1996 en 2017 zeker achttien vrouwen heeft misbruikt, besloten diverse leden uit de Academie te stappen. Ook werden de namen van winnaars vroegtijdig gelekt. Arnault werd gearresteerd (hij zit nog steeds vast vanwege twee verkrachtingen), maar Frostenson wilde de Zweedse Academie niet uit. Feitelijk kon dat ook niet, want lid was je voor het leven. Alleen door te overlijden kon je eruit. In de algehele verwarring werd besloten de Nobelprijs in 2018 niet uit te reiken. Intussen zijn de reglementen veranderd. Je kunt nu wel voortijdig uit de Academie gegooid worden, en er zijn buiten de achttien leden ook nog vijf leden aangezocht die deel uitmaken van het Comité maar weer niet van de Academie. Op die manier wil men smiespelen in de wandelgangen voorkomen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden