Niet wachten tot de #MeToo-hype voorbij is, dus #hoenuverder?

De socialmediacampagne #MeToo trok deze week een beerput aan ervaringen met seksueel geweld en intimidatie open. Hoe nu verder? De Volkskrant sprak met wetenschappers en andere deskundigen over de vraag hoe we de werkplek, de straat en de privésfeer veiliger kunnen maken voor vrouwen.

Beeld Martin Parr / Magnum / HH

Werk

Talloze vrouwen spraken zich deze week uit via de veelgedeelde hashtag #MeToo of belden met de Volkskrant om hun verhaal te doen over intimidatie op het werk.

Nederland is misschien geen Sillicon Valley, waar vrouwen massaal rechtszaken aanspannen tegen hun mannelijke collega's - en waar een techbedrijf over een 'kink room' inclusief bed zou beschikken, zodat mannelijke werknemers in de pauzes aan hun trekken kunnen komen. Maar ook hier komt seksueel grensoverschrijdend gedraag voor op kantoor, in de lerarenkamer en in de fabriek.

Gabi van Driem is feministisch advocaat, zij vertegenwoordigt al meer dan 35 jaar slachtoffers van seksueel geweld. Van Driem wordt regelmatig ingehuurd door bedrijven om externe klachtencommissies voor te zitten en klachten van seksuele intimidatie te onderzoeken. 'Ik kom de gekste gevallen tegen', zegt ze. 'Zoals een mannelijke werknemer die tijdens een conference call een stagiair ging masseren, tot aan haar borsten toe. Na gesprekken met andere stagiairs bleek dat deze man dit al vaker had gedaan, hij was bij zijn vorige werkgever ontslagen.'

Als je wordt lastiggevallen op het werk zijn er drie routes die je kunt volgen, legt van Driem uit: het strafrecht, het burgerlijk recht - je kunt een schadevergoeding eisen - of een klachtencommissie. 'In het geval van strafrecht is vaak lastig te bewijzen wat er is gebeurd. Slachtoffers zijn meestal alleen met de daders in het kopieerhok of in de vergaderruimte.'

Een klachtencommissie beschouwt volgens Van Driem een klacht eerder als aannemelijk en is daarom soms effectiever. 'Een commissie doet grondig onderzoek: een psycholoog voert gesprekken met dader en slachtoffers en collega's, interne dossiers worden uitgeplozen. Daarna volgt ontslag, overplaatsing of een 'terugvalpreventiecursus', waarbij mannen leren hoe ze moeten omgaan met seks en macht. Dat werkt vaak erg goed.'

Tussen goede voornemens en regels bedenken en ze toepassen als bedrijf zit een groot verschil, zegt Karin Bosman, zelf het slachtoffer van seksuele intimidatie door haar baas. Ze schreef er een boek over, Spugen op de tosti van Hans, waarin ze beschrijft hoe steeds explicietere appjes en obscene gebaren uitmondden in wat zij beschrijft als emotionele chantage, ten overstaan van haar collega's. Een fluim achterlaten op de lunch van haar baas deed ze nooit, hoe graag ze het ook had gewild.

Bosman: 'Bewustwording is het belangrijkste voor een bedrijf: erkennen dat dit soort dingen nu eenmaal gebeurt. Je kunt wel zeggen dat je nog nooit een melding hebt gehad van een van je werknemers, maar juist dan moet je je afvragen waardoor dat komt. Misschien heerst er wel een angstcultuur en durft niemand zich uit te spreken.'

Van Driem vindt dat Nederlandse bedrijven nog te weinig doen om seksuele intimidatie tegen te gaan. 'Veel Amerikaanse organisaties zijn daar verder in, zij werken bijvoorbeeld met een gedragscode die alle werknemers moeten ondertekenen en waarin in detail staat beschreven hoe je met elkaar omgaat. Daarnaast zou elk bedrijf een risicoanalyse moeten maken: wat is de kans op seksuele intimidatie? Je kunt bijvoorbeeld een anonieme enquête onder werknemers houden. Zo kun je scherper beleid voeren en geef je een duidelijk signaal af: wij nemen dit probleem serieus.'

Karin Bosman was slachtoffer van seksuele intimidatie door haar baas: 'Bewustwording is het belangrijkste voor een bedrijf: erkennen dat dit soort dingen nu eenmaal gebeurt.' Beeld Martin Parr / Magnum / HH

Als een werkgever al met een melding van seksuele intimidatie aan de slag gaat, kloppen de volgende stappen vaak niet, zegt Marjan Olfers. Ze is hoogleraar sport en recht aan de Vrije Universiteit in Amsterdam en onderzoekt incidenten op het vlak van seksuele intimidatie, met name in het bedrijfsleven. 'De reactie van een baas is vaak: hij zet dader en slachtoffer bij elkaar en misschien krijgt een van de twee ontslag. Maar er wordt vooral zo min mogelijk over gesproken, het wordt met de mantel der liefde bedekt. Daar krijg je als slachtoffer geen goed gevoel van.'

Bosman merkt bij de trainingen die ze over het onderwerp geeft dat mannen er onzeker van worden. 'Dan hoor ik ze zeggen: mag er dan helemaal niks meer? Kijk, flirten is geen seksuele intimidatie. Maar er zit een groot verschil tussen een compliment geven omdat iemand een mooie jurk aan heeft en zeggen: wat zitten je borsten lekker in die jurk. En de persoonlijke grenzen van mensen lopen ook nog eens erg uiteen. Wat voor de een oké is, is dat voor de ander zeker niet.'

Lees verder onder de foto.

Beeld Martin Parr / Magnum / HH

Straat

Ervaringen met aanranding en intimidatie op straat of in de kroeg kwamen ook veel binnen op #MeToo. Dat varieert van mannen die vrouwen naroepen en uitschelden, tot aanranding. In een recent verschenen onderzoek naar intimidatie op straat, gehouden onder bijna 1.200 Rotterdamse vrouwen, bleek dat 94 procent in het afgelopen jaar 'seksueel getint' was benaderd. Van deze vrouwen gaf 44 procent aan zich geïntimideerd te voelen door deze gedragingen, variërend van in het nauw drijven tot naroepen.

Wethouder Joost Eerdmans (Leefbaar Rotterdam, verantwoordelijk voor onder meer veiligheid en handhaving) schrikt nog steeds van dit soort cijfers. 'Ik zie straatintimidatie als een ontzettend groot probleem. Vrouwen passen hun gedrag erop aan: ze gaan niet meer die ene straakhoek om, ze kleden zich anders. Maar het zijn niet de vrouwen die zich moeten aanpassen, mannen moeten keihard worden aangepakt.

'Wij lanceren in november een grote bewustwordingscampagne, inclusief posters in de stad, en een app, zodat vrouwen veel makkelijker melding kunnen maken van straatintimidatie. We willen ook de pakkans vergroten, daarom zetten we opsporingsambtenaren in, die op hotspots in Rotterdam mannen op heterdaad kunnen betrappen. Amsterdam is ons al voorgegaan, maar vanaf 2018 komt er in Rotterdam ook een verbod op straatintimidatie. Zo'n verbod is natuurlijk lastig te handhaven, maar ik hoop dat we daardoor een nieuwe norm kunnen afdwingen.'

Tamar Fischer is criminoloog en als universitair docent verbonden aan de Erasmus Universiteit. Zij deed in opdracht van de gemeente Rotterdam het onderzoek naar straatintimidatie. 'Wat mij opvalt, is dat jongens en mannen vaak een blinde vlek hebben voor wat ze aanrichten. Ze roepen iets en denken: moet toch kunnen? De vrouwen die wij interviewden, gaven aan dat ze die ene opmerking soms nog niet eens zo intimiderend vinden. Maar ze zijn vaak bang over wat volgt: gaat die jongen mij achternalopen? Hoe reageert hij als ik iets terugzeg?' Die onzekerheid maakt dat sissen, fluiten, schelden of naroepen heel intimiderend kan werken, stelt Fischer. 'Uiteindelijk houden vrouwen in hun achterhoofd rekening met de mogelijkheid van verkrachting, ze zijn op hun hoede 's avonds op straat. Ik denk dat mannen zich daar te weinig van bewust zijn.'

Fischer is geen voorstander van hoge boetes voor sissers. 'Ik ben bang dat je dan een groep onevenredig hard straft: de jongens op straat. Terwijl dit probleem ook speelt in de privésfeer en op het werk. Beter is het als wijkteams en jongerenwerkers met deze jongens en mannen in gesprek gaan. Als je een deel van de groep kunt laten inzien dat het niet cool is, kunnen zij de anderen corrigeren. Er zijn altijd mannen en jongens die je niet kunt bereiken, probeer de omstanders te overtuigen.'

Naast sissers en achternalopers zijn er ook mannen met ernstige seksuele gedragsproblemen. Die mannen moeten volgens advocaat Gabi van Driem minder makkelijk vrij kunnen rondlopen in de openbare ruimte. 'Het is echt een kwalijke ontwikkeling dat strafadvocaten hun cliënten adviseren om zich niet te laten onderzoeken, om zo tbs te ontlopen. Ik vind dat je als advocaat ook een morele verantwoordelijkheid hebt om de samenleving te beschermen tegen psychopaten. Die komen nu na tweederde van hun straf te hebben uitgezeten, gewoon weer op straat te staan. Mannen als Michael P. horen thuis in een tbs-kliniek.'

Lees verder onder de foto.

Beeld Martin Parr / Magnum / HH

Privé

En dan is er natuurlijk nog de privésfeer. Veel #MeToo-ervaringen gingen over grijpgrage kennissen en familieleden, daterapes, aanrandingen op studentenfeesten. Uit cijfers van het Centrum Seksueel Geweld blijkt dat acht op de tien daders bekenden zijn van het slachtoffer. Wat moet er gebeuren zodat vrouwen niet worden blootgesteld aan intimidatie en geweld thuis, of in het huis van een ander?

Gerda de Groot is projectleider bij Fier, het landelijk expertise- en behandelcentrum op het gebied van geweld in afhankelijkheidsrelaties. Volgens haar maakt de #MeToo-campagne duidelijk hoe vaak seksueel geweld voorkomt. 'Tegelijkertijd denk ik: het gaat weer over de slachtoffers en niet over de daders.'

Het voert misschien te ver om te spreken van een rape culture, zegt De Groot. 'Maar ook in onze samenleving zitten verkeerde boodschappen, zoals: een meisje dat veel seksuele contacten heeft is een hoer en een jongen is stoer. Of ouders die vooral hun dochters waarschuwen voorzichtig te zijn op straat. Denk ook aan de beschuldigingen aan een slachtoffer dat ze daar niet op dat tijdstip had moeten zijn, niet zoveel had moeten drinken, zich niet zo had moeten kleden. BNNVara komt binnenkort met een programma, Verkracht of niet, waarin een groep jongeren aan de hand van scènes met elkaar in gesprek gaan: wat is intimidatie, wat is verkrachting? Ik ben erg voorstander van zo'n constructief gesprek, want iedereen heeft een andere definitie, wij moeten er veel meer over praten.'

Voorlichting en training lijken effectief in de aanpak tegen grensoverschrijdend gedrag. Psycholoog Sanne van Lieshout, als onderzoeker verbonden aan King's College London, promoveerde eerder dit jaar op de evaluatie van twee seksuele voorlichtingsprogramma's voor jongeren en mbo-studenten, waaronder 'Lang Leve de Liefde - Bovenbouw'.

'Wensen en grenzen zijn een belangrijk onderdeel van seksuele voorlichting. Het ontdekken van wat jij wel en niet fijn vindt en dat durven te communiceren maakt het makkelijker om de volgende stap te zetten: wat zijn de grenzen van iemand anders? Het is belangrijk te praten over groepsdruk en over het goed aanvoelen van wensen en grenzen van een ander. Niet alleen voor tieners, maar ook voor volwassenen geldt bij twijfel over non-verbale signalen: gewoon vragen. Wat wil jij? Vind je dit lekker? Dat is toch de enige manier om er helemaal zeker van te zijn dat een ander het fijn vindt wat je doet.'

Jens van Tricht is oprichter van Emancipator, een organisatie die onder meer trainingen geeft over mannen en emancipatie. 'Ik heb nog nooit meegemaakt dat mannen zich zo uitspreken als afgelopen week. Tegelijkertijd ben ik bang dat als de #MeToo-hype straks voorbij is, we weer overgaan tot de orde van de dag, en er niets structureels verandert.

'Het gaat erom dat wij als samenleving een schadelijke invulling geven aan het begrip mannelijkheid. Een man moet actief zijn en stoer, hij moet vrouwen versieren, anders is hij een mietje. Dat zorgt voor enorme groepsdruk, waardoor mannen hun eigen grenzen en die van vrouwen overschrijden. Ik zou willen dat het aanstaande kabinet zijn emancipatiebudget verdubbelt, want niet alleen vrouwen, maar ook mannen moeten emanciperen. Hoe leer je mannen zorgzamer te zijn, empathischer voor anderen, zodat je voorkomt dat ze over grenzen heengaan?'

Gerda de Groot van Fier: 'Mensen worden niet geboren als verkrachter. Wat beweegt mannen als Harvey Weinstein ertoe op zo'n verschrikkelijke manier machtsmisbruik te plegen? Er is veel onderzoek gedaan naar slachtoffers, maar we moeten meer in het hoofd van de dader kruipen. Niet om hun gedrag goed te praten, maar om verklaringen en motieven beter te signaleren. Daar kun je dan beter beleid op voeren.'

Van Tricht: 'We leren mannen dat ze beter dader kunnen zijn dan slachtoffer, anders zijn ze weer een mietje. Ik vond het heel goed om te zien dat mannen ook hun ervaringen deelden onder #MeToo. Ook zij hebben last van seksueel geweld en intimidatie. Toch is het voornamelijk een mannelijkheidsprobleem, mannen moeten hier echt mee aan de slag.'


Dit schreven we eerder over #MeToo

'Ik heb het gedaan. Seksuele intimidatie en aanranding. Ik ben een deel van het probleem geweest en ik werk eraan om een deel van de oplossing te zijn.' De Amerikaan Neil Figuracion is een van de mannen die onder de hashtag #IHave een openbare biecht hebben afgelegd.

Met de hashtag #MeToo delen duizenden Nederlandse vrouwen hun ervaringen met seksueel misbruik en intimidatie op sociale media. De actie moet seksueel geweld uit de taboesfeer halen, en aantonen hoe wijdverbreid het is.

Veel lezers doen mee aan het debat over seksuele intimidatie. Ze geven antwoord op de vraag waarom vrouwen zwijgen. En hoe 'verschrikkelijk eenzaam, hartverscheurend moeilijk en soms simpelweg ondragelijk' het kan zijn als een vrouw wél aangifte doet. Een selectie uit de scherpste lezersbrieven.

De val van filmtycoon Harvey Weinstein bewijst maar weer eens dat mensen echt geen apen zijn. Wij kotsen de alfaman uit.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden