Interview Margriet Schavemaker

Museumdirecteur Schavemaker, die eerder de term ‘Gouden Eeuw’ schrapte: ‘Geschiedenis is altijd in beweging’

Artistiek directeur Margriet Schavemaker van het Amsterdam Museum. Het museum belicht het heden en verleden van de stad. Beeld ANP

Alle beleidsvoornemens om een divers publiek te bereiken ten spijt, worden musea nog steeds voornamelijk bezocht door witte, oude, hoogopgeleide mensen. Dat moet anders, betoogt Margriet Schavemaker, naast artistiek directeur van het Amsterdam Museum ook hoogleraar aan de Universiteit van Amsterdam. Donderdag spreekt zij haar oratie uit.

U haalde twee weken geleden de woede van velen op de hals door de term Gouden Eeuw te schrappen uit het vocabulaire van uw museum. Het zou de donkere kanten van het succes –armoede, slavernij - onvoldoende belichten. Kunt u zich de boze reacties voorstellen?

‘Ik heb me vooral afgevraagd of we ons doel voorbij waren geschoten. We wilden niet bijdragen aan polarisatie, we wilden een debat op gang brengen waarin plaats was voor nuance. Onze beslissing is niet,  zoals vanuit populistische hoek wordt beweerd, een voorbeeld van de ‘weg met ons mentaliteit'.  We schrappen de term uit titels van tentoonstellingen, en we gebruiken hem niet meer als synoniem voor de zeventiende eeuw. We ontkennen niet dat er een Gouden Eeuw van de schilderkunst is geweest. Mensen die naar ons museum komen voor de schilderijen van Ferdinand Bol, Govert Flinck en Rembrandt, zijn nog steeds welkom. Ze mogen zelfs trots zijn op dat fantastische erfgoed. Maar we gaan er wel een ander verhaal naast zetten.’

Minister Engelshoven van Cultuur zei naar aanleiding van uw voornemen dat de geschiedenis niet kan worden herschreven. Wat vond u daar van?

‘Ik denk dat de minister dat wat haastig heeft gezegd. Geschiedenis is altijd in beweging.’

Het museum moet, zoals dat heet, inclusiever worden. Dus niet alleen maar die witte, hoogopgeleide bezoeker aantrekken. Daar kun je duizend beleidsplannen over schrijven, maar volgens sommigen is het enige dat werkt: je eigen organisatie divers maken. Waarom gaat dat bij Nederlandse musea zo langzaam?

‘In mijn oratie stel ik dat in de museumwereld het besef moet ontstaan dat je vaak niet met de juiste mensen aan tafel zit. Zoals de Amerikaanse museum innovator Nina Simon het heeft verwoord: ‘Hand over the key and start changing the room’. Daarmee bedoelt ze: door samen te werken met mensen van buiten het museum, uit een breed en divers netwerk, hen te laten programmeren, en kritisch naar je collectie te laten kijken, maak je die collectie relevant, en aantrekkelijk, voor meer mensen dan de vaste museumbezoeker.’

Maakt u dat eens concreet.

‘Zondag opent in de dependance van het Amsterdam Museum, in een vleugel van de Hermitage, de fototentoonstelling Hollandse Meesters Her-Zien: portretten van Nederlanders van kleur, zoals Ruud Gullit en Sylvana Simons, in de stijl van Rembrandt gefotografeerd. De tentoonstelling is samengesteld door theatermaker Jörgen Tjon A Fong. Hij was al een tijd bezig om, samen met ons museum en met het Stadsarchief, onderzoek te doen naar Amsterdammers van kleur in de 17de en 18de eeuw – Amsterdammers die je niet ziet op de groepsportretten van onze Hollandse Meesters. Van dertien van die Amsterdammers met niet-Westerse roots, uit alle lagen van de bevolking, heeft hij de verhalen opgedist. En die heeft hij, met deze portretten een gezicht en een verhaal gegeven. Zo krijg je een vollediger beeld van de geschiedenis.’

Yosina Roemajauw - als Christina van Geugten (1749-1780). Beeld Stacii Samidin/Hollandse Meesters Her-Zien

Onlangs discussieerden internationale museumexperts in Tokio over een nieuwe definitie van ‘het museum’. Vooral vanuit de hoek van historische musea klinkt: een museum gaat over meer dan beheer, behoud en presentatie van kunsthistorische voorwerpen. Verhalen vertellen wordt belangrijker. Gaat de term museum ook bij het oud vuil?

‘Ik vind het vooralsnog een fijne noemer voor alle plekken waar je naartoe kunt om objecten te zien en verhalen te horen. Maar of we aan de term moeten vasthouden? Je ziet dat theaters ook bezig zijn om meer te doen dan voorstellingen programmeren. Daar worden ook lezingen gehouden en verhalen verteld, voor een zo breed mogelijk publiek. Misschien wordt het in de toekomst wel zo fluïde dat er geen onderscheid meer is tussen museum en theater. Voor mij is dat geen enkel probleem. 

We zijn nu bezig met een project dat over vijf jaar, als Amsterdam 750 jaar bestaat, moet uitmonden in een collectie van 750 verhalen en objecten, verzameld in alle wijken van Amsterdam. Over twee weken trappen we dat project af met de tentoonstelling Opslaan als… Hoe verzamel je de stad. Dat is een soort nulmeting: wat zit er in de collectie? Maar ook: wat missen we? We hebben veel uit wat ik maar noem de rijke binnenstad – de meubels, het zilver, de serviezen, de kunst. Maar we kunnen nog niet zo goed de verhalen vertellen over armoede in de 19de eeuw, of de emancipatie van de vrouw, of de Bijlmerramp.’

De term participatiemuseum is ook een tijdje in de mode geweest: iedereen in de stad is eigenaar van wat in een museum te zien is, en kan ook zelf objecten inbrengen. Hoe voorkom je dat je museum een uitdragerij van tweedehands spullen wordt?

‘Misschien moet je de spullen minder belangrijk maken dan de verhalen die mensen over hun stad vertellen. Die moeten goed zijn en impact hebben. Maar ik maak me geen zorgen. In Nieuw-West, waar we een grote groep vrouwen hebben geïnterviewd en gefotografeerd, kwam bijvoorbeeld een dagboek tevoorschijn van een van de eerste Turkse arbeidsmigranten in Amsterdam, die in poëzie de heimwee naar zijn vrouw bezingt. Die komt hopelijk in de collectie.’ 

Vier medewerkers van het Amsterdam Museum schreven in dit opiniestuk waarom ze afscheid nemen van de term Gouden Eeuw. En zo werd er op gereageerd.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden