MOORD is pas moord als er een verhaal in zit

Vorige week overleed Hans van Z., voor seriemoorden in de jaren zestig veroordeeld. Het was de tijd van sensationele affaires, zoals de Baarnse moordzaak, dokter O....

AF EN TOE klinkt op een krantenredactie de klassieke verzuchting: 'Had den we maar weer eens een smakelijke moord...' ' Dan heerst er slapte in het nieuws.' Het begrip smakelijk is van het allergrootste belang. Aan een een voudige moord hebben we niets en aan een eenvoudige moorde naar nog minder. Die zijn er genoeg. Een simpele ziel die een ander om zeep helpt is onbelangrijk. Kaïn was niet interessant omdat hij iemand dood sloeg, maar om dat hij de allereerste moord in de geschiedenis van de mensheid pleegde en nóg meer omdat het slachtoffer zijn eigen broer was.

Smakelijke moorden zijn moorden met een verhaal. Dat verhaal kan in de moord zelf, in de dader, of in het slachtoffer zitten. Beter nog: in alle drie. Maar het mag geen eendagsvlieg zijn. Dat is het allerbelangrijkste. De moord moet het publiek gedurende langere tijd bezig houden, liefst gevolgd door een knetterende rechtszaak waar in alles per millimeter uit de doe ken wordt gedaan. Omtrent de hoogte van de straf moeten aan elke stamtafel weddenschappen kunnen worden afgesloten.

Werkelijk spectaculaire moorden lijken de laatste tijd alleen nog in het buitenland te worden gepleegd. Gisteren was deze kop te vinden op de UPI-telex: Man veroordeeld wegens eten hersens echtgenote. Het bericht gaat, in de geen-nonsens-taal die persbureau hanteren, aldus: Een plantage-arbeider die zijn vrouw doodde en haar hersens at, is ter dood veroordeeld door het hooggerechtshof in de Oost-Maleisische staat Serawak. Bandang anak Langu (37) werd veroordeeld wegens moord op zijn 36-jarige vrouw Ulat anak Antas op 11 september 1997. Het paar heeft zes kinderen. In zijn laatste woord gaf Bandang toe dat hij er geen spijt van had, omdat hij boos was dat zijn vrouw dingen stal en zijn waarschuwingen daarmee te stoppen in de wind had geslagen. Het hof vernam dat het paar op weg naar hun werk was toen Bandang midden op de weg zijn motorfiets had stilgezet en zijn vrouw meedeelde dat hij haar zou vermoorden. Ulat probeerde te vluchten maar Bandang gaf haar een slag op het voorhoofd die haar hersenpan spleet. Nadat hij van haar hersens had geproefd, besloot Bandang dat het ''lekker smaakte'' en hij verorberde het grootste deel ervan. Daarna sleepte hij het lijk naar een rivier en waste het. Hij zei ook dat hij twee Maleisische dollarmunten in de handpalmen van zijn vrouw had gevouwen en één op haar borst had gelegd om hun scheiding te symboliseren.

Toch valt, op de keper beschouwd, deze moord niet onder de categorie smakelijk (even afgezien van de letterlijke implicaties van dit specifieke geval). In de daad zelf zit immers nauwelijks een verhaal, omdat moord onder echtelieden niet ongewoon is. Mannen die hun vrouwen dingen verbieden vormen ook geen zeldzame soort. De symboliek met de munten komt ook vaker voor. De eetwijze van de moordenaar zou op kannibalisme kunnen wijzen, maar onder kannibalen is het eten van orgaanvlees gewoonlijk taboe. Dat is eigenlijk het enig curieuze aan het geval.

Dit is dus een moord die weliswaar afgrijzen wekt, maar die duurt nauwelijks langer dan het lezen van het bericht. Er is geen sprake van dat het publiek er langere tijd - we hebben het dan over weken - door wordt bezig gehouden. Ook in Serawak niet.

Vroeger had je roemruchte moordenaars, vooral in het buitenland: in Frankrijk Henri-Désire Landru, die vrouwen onthoofdde bij de vleet, in Engeland doodde 'Jack the Ripper' minstens 14 prostituées, maar hij werd nooit gesnapt en John Christie verstookte zijn slachtoffers in een potkacheltje. Ook de Verenigde Staten staan hoog op de lijst met merkwaardige moorden, zoals die de sekte van Charles Manson pleegde, onder meer op de filmster Sharon Tate. En nog maar kort geleden opereerde in Amerika Jeffrey Dahmer die zijn slachtoffers in brokken zaagde, invroor en nuttigde.

In Nederland lijken moorden- met-een-verhaal uitgestorven, hoewel de recente zaak rond het pension in Anjum er weer een beetje op begint te lijken. In de jaren zestig vierden ze hoogtij. Toen had je opzienbarende kwesties als de gifmengende dokter O. (bijgenaamd de 'Borgia van Berkel'), de Baarnse moordzaak (Gooise rijkeluiszoontjes die een vriendje hadden gedumpt in een put met ongebluste kalk), de Japanse koffermoord (ledematen in een aluminium koffer in een Amsterdamse gracht), de dood van de luxe Haagse prostituée Blonde Dolly (hoge heren, zo fluisterde men) en een handvol moorden op de Amsterdamse Wallen. De namen van Finse Henny, Chinese Annie, Magere Josje en Zwarte Judith lagen op ieders lip.

Hans van Z., na zijn gratiëring weer gewoon Hans van Zon, die vorige week op 57-jarige leeftijd in Delfzijl stierf, kwam bij benadering in de buurt van de Landru's en de Rippers. Ook hem mocht je een seriemoordenaar noemen. Drie waren er bewezen, meende de rechter, en gaf Van Z. levens lang, maar twee Utrechtse rechercheurs durfden ooit op te schrijven dat het er veel meer moesten zijn. Daarop deed Van Z. hen een proces aan vanuit de cel. Maar de verdenkingen bleven tot de dag van vandaag.' Het verhaal van Van Z.'s moorden werd indertijd samengevat onder de noemer beestmens . Wie dat woord ooit verzon, valt niet meer te achterhalen, maar geen journalist die de moeite nam iets anders te verzinnen toen het één keer was afgedrukt.

Hans van Z. werd - in maart 1970 - tot levenslang veroordeeld veroordeeld wegens twee moorden, een roofmoord en een poging tot roofmoord. Hij had toen al sinds december 1967 gevangen gezeten. De politie had hem op 13 december 1967 aangehouden na een overval op een alleenwonen de weduwe. Deze weduwe over leefde de klap op haar hoofd, raakte weliswaar 12 duizend gulden kwijt, maar kon een signale ment van Van Z. geven. Tenminste dat beweerde de Utrechtse politie toen. Later bleek dat er een tip uit de onderwereld was geweest. In het huis van Van Z. werd een deel van de buit gevonden. Van Z. bekende deze overval snel.

Het verhaal dat Nederland in zijn ban kreeg, was dat Hans van Z. een nette, intelligente, goed geklede jongeman van 27 jaar leek die zijn gruwelijke moorden met een loden pijp (een volgegoten elektriciteitsbuis) Deze pijp placht hij te vervoeren in het foedraal van een paraplu. In sommige gevallen gebruikte hij ook een mes. Al snel bleek dat Van Z. tot zijn misdaden was aangezet door een 76-jarige onderwereldfiguur-op-zijn-retour die in het milieu 'Oude Nol' heette.'

Toen het journaille de doopceel van Hans van Z. lichtte, bleek die een lange staat van grondige mislukkingen te bevatten. Hij kwam uit een sociaal zwak milieu, met een vader die nooit verder was gekomen dan werken, drinken en slapen en een moeder die, goedwillend, het beste probeerde te maken van niets of bijna niets. Hans had hersens, maar voor méér dan lagere school was thuis geen geld. Hij werkte na zijn lagere-schooltijd, zelden langer dan enkele weken, in tientallen baantjes en had al snel een strafblad voor diefstal en andere, kleinere misdrijven.

Hans had grote verbale kwaliteiten, praatte in Utrechtse cafe's menig student plat. Zelfs aan zijn (veelvuldige) ongelijk wist hij zulke draaien te geven dat men hem vaak geloofde. Vrienden had hij bij de vleet, maar ook homoseksuele contacten.

Rond de zaak-Van Z. zat de Nederlandse justitie in haar maag met vijftien onopgeloste, recente moorden. Rechercheurs meenden dat Van Z. ook de moordenaar zou kunnen zijn van de lerares Elly Hagers en de Engelse filmregisseur Claude Berkeley. Rond Hagers bleek Van Z. 'droombeelden' te zien met allerlei kloppende details, maar hij weigerde te bekennen en bewijzen waren er al helemaal niet. De zaak-Berkeley haalde de dagvaarding niet eens.

Psychiaters fileerden het brein van Van Z. haarfijn. Uit hun rapport: 'Van Z. is zeker geen nul, maar hij mist ondergrond. Hij wist bijvoorbeeld in de verste verte niet waar Canada lag op de wereldkaart en hoeveel weken een jaar precies had. De droombeelden simuleert hij niet. Hij leeft in een fantasiewereld die buitengewoon ver van de realiteit staat'.

Ouwe Nol was voor Van Z. 'een soort vaderfiguur', aldus een der psychiaters tegen Parool-rechtbankverslaggever Jac. van Veen, 'maar hij voelde ook heel duidelijk dat die man gevaarlijk was, iemand voor wie hij vreselijk moest oppassen. Hij heeft gezegd: ik zal me op den duur van die man moeten ontdoen. Hij raakte gefascineerd als de oude man op wandelingen door Utrecht mensen aanwees die hij kende en opmerkte: ''Kijk, daar woont iemand die geld heeft.'' Van Z. werd door Ouwe Nol door een andere wereld geleid'. Ouwe Nol deelde mee in de buit van de roofovervallen. Dat wil zeggen: hij hield het groot ste deel zelf.

De rechtszaak hield Nederland wekenlang in zijn ban. Het psychiatrisch rapport concludeerde dat Van Z. zo gestoord was, dat geen enkele instelling in Nederland hem behandelen kon. Hij kwam eerst terecht in de strenge koepel van Breda, en later in de Groningse Van Mesdagkliniek waar hij, naar eigen zeggen, een 'persoonsverandering' onderging. Van Z. trouwde daar met zijn groepsleidster. Er kwamen kamervragen over het luxe leventje dat Van Z. zou leiden in de kliniek. In 1987 kreeg hij gratie, werd weer Hans van Zon en bleef in de provincie Groningen wonen.' Maar de pers liet de seriemoordenaar nooit met rust. Vorig jaar viel het journaille weer over hem heen toen een drinkmaat - Van Zon was de laatste jaren hevig alcoholist - hem van poging tot moord beschuldigde. Er bleek geen bewijs. De kranten stonden weer bol.

Hans van Z. bleef tot zijn dood toe een verhaal.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.