Mooi werk van de bank

Met het nieuwe hoofdkantoor van ABN Amro heeft Nederland er aan de Amsterdamse financial mile een klein museum bij: alleen in de hal hangt al voor een paar miljoen gulden aan topkunst....

door Eric van den Berg en Wilco Dekker

HET IS natuurlijk een stuk prettiger werken: een De Kooning bij de entree, een Dibbets in het trappenhuis, een Förg bij de vergaderkamers, een Liechtenstein in de directievleugel en iets moois bij de koffieautomaat.

En in de grote hal van het nieuwe ABN Amro-hoofkantoor een Karel Appel: Nobody's Puppet uit 1994.

Waarom deze Appel op deze plek in dit gebouw (en waarom boven de trap?)

'Het is een mooie Appel, daar práát je toch niet over?', zegt Helen van der Meij, samensteller van de kunstcollectie voor De Burcht. 'Het is een kwestie van compositie. Je moet met alles rekening houden. Met de bank zelf, maar ook met het gebouw. De ramen zijn vierkant, dat is een overweging. De ramen zijn twee bij twee, en deze Appel is ook twee bij twee.'

Het nieuwe hoofdkantoor van ABN Amro aan de Zuidas in Amsterdam dat over anderhalve week officieel wordt geopend - kosten exclusief inrichting en kunst 700 miljoen gulden - moet van internationale allure zijn. Aan zo'n imago werk je bijvoorbeeld met kunst. En dat mag wat kosten.

Loop De Burcht binnen, zie eerst vooral veel leegte en hoogte, en zie dan naast een pilaar een sculptuur van De Kooning, links het vierluik Color Studies van Jan Dibbets, en uiterst rechts een dertig meter lange wandschildering van Sol LeWitt ('bij een muurschildering denk je meteen aan Sol'). Schatting, met de Appel erbij: twee miljoen gulden. En dan hebben we onze jas nog aan.

ABN Amro staat met één been in Nederland en met het ander in de rest van de wereld, dus hangen bij de ontvangst Nederlandse kunstenaars die ook vermaard zijn in het buitenland. Of op de eerste verdieping de (geleende) Slag van de Verenigde Nederlandse vloten tegen de Turken (1625) van Abraham van Beerstraten. Dit is handelsgeschiedenis, want 'een bank is niet alleen nu, maar is ook verleden'.

De meeste van de werken in het gebouw langs de Amsterdamse ring zijn speciaal aangekocht. De verzameling moest internationaal getint zijn, en de rest van de immense ABN Amro-collectie bestaat voornamelijk uit hedendaagse werken van jonge Nederlandse kunstenaars.

ABN Amro is geen uitzondering: het bedrijfsleven en zeker het bankwezen behoren tot de grootste kunstkopers. De ABN Amro-collectie is in ruim twintig jaar uitgegroeid tot een van de grootste particuliere verzamelingen van Nederland. Zo'n veertienduizend werken: veel grafiek (zeker de helft), schilderijen, tekeningen, en beelden.

Van de banken heeft ING de grootste collectie: twintigduizend stuks. De Rabobank heeft 2500 werken en De Nederlandsche Bank 1700.

'Als de banken morgen zouden stoppen met het kopen van kunst, zou dat een enorme aanslag zijn op de hedendaagse-kunstmarkt', zegt kunsthistoricus Liesbeth Hemelrijk van het adviesbureau Onderneming & Kunst in Amsterdam. De galerie Nouvelles Images in Den Haag houdt het echter op 'een deukje, maar niet meer' als de banken de kunst voor gezien houden.

Maar dat zal niet gebeuren. Want kunst is imago, kwaliteit en corporate identity. Al eeuwen zoekt het kapitaal de kunst, zoals de kooplieden die zichzelf eeuwen geleden lieten portretteren door schilders die ze financieel ondersteunden. Begin deze eeuw onderscheidde de PTT zich al met aandacht voor moderne kunst en vormgeving, na de oorlog begon de Bijenkorf zijn (inmiddels verkochte) Cobra-collectie. In 1960 ontkiemde de befaamde Peter Stuyvesant-collectie, nog steeds te zien in de Rothmans-sigarettenfabriek in Zevenaar.

Maar vooral dit decennium maken bedrijven serieus werk van hun collecties. Stichtingen en commissies zijn in het leven geroepen die de verzameling stroomlijnen en beheren. ING kiest voor Nederlandse figuratieve/realistische kunst van na 1920 ('Straalt iets persoonlijks uit', aldus Onderneming & Kunst), de Rabobank koos altijd voor regionale kunst, maar is nu moderner bezig met kunstenaars als Marc Mulders en Robert Zandvliet, en ABN Amro en De Nederlandsche Bank mikken op 'jonge' hedendaagse kunst.

Nederlands en jong - niet in de laatste plaats omdat deze kunst nog betaalbaar is.

'Het is vaak ook een vorm van good citizenship', zegt Hemelrijk van Onderneming & Kunst. Ze heeft vooral gewerkt met ING en Rabo en organiseert nu een tentoonstelling in het Cobra Museum in Amstelveen: Van Kandinsky tot Corneille, Linoleum in de kunst van de 20ste eeuw. Voor Forbo in Krommenie, world leader in linoleum. 'Ze willen iets doen voor de maatschappij. Zeker. Maar ze gebruiken het natuurlijk ook goed als PR.'

'Met een mooie collectie van topstukken kun je als bedrijf voor de dag komen', beaamt Sacha Tanja, sinds 1983 hoofd kunstzaken van ING. 'Kunst is ook status, dat is altijd zo geweest.' Een kunstdiner met de relaties met professionele uitleg, fraaie catalogi voor klanten in binnen- en buitenland, of schilderijen uitlenen aan grote tentoonstellingen. 'Mede mogelijk gemaakt door. . .'

De meeste grote banken hebben een apart budget voor kunstaankopen. Een heel klein deel staat nu in depot, bijna alles belandt in de kantoren in het land, of in een (nieuw) hoofdkantoor. Soms voor kunstkenners en -adviseurs een doorn in het oog. 'Staat er een oranje prullenbak naast dat prachtige kunstwerk', zegt Corrie van der Veen, die met haar kunstadviesbureau Coryfee werkt voor onder meer Aegon, Hoogovens en Amvest. 'Afschuwelijk. Of moet het kopieerapparaat nou net precies naast dat beeld staan. Maar goed, bedrijven zijn nu eenmaal geen musea.'

Toch lijkt het er soms op. Het nieuwe ABN Amro-kantoor herbergt in de publieke ruimte zo'n 43 werken (geschatte waarde: ruim vier miljoen gulden, pakweg zes maal het jaarlijkse kunstbudget), zij het dat de collectie voor niet iedereen zomaar toegankelijk is. Banken documenteren de werken bovendien goed en brengen geregeld uitgebreide catalogi uit. 'De banken kopen breder in dan de meeste musea. Zo komen ze uit op een mooi overzicht van de hedendaagse kunst', zegt Erik Bos van Nouvelles Images. 'Veel kunstenaars zijn zeer gestreeld als ze zijn gekocht door een bank' 'Ze zetten het meestal op hun c.v. .'

Maar het uitgangspunt van de banken en van de stichtingen en commissies die de collectie beheren is eenvoudig: het kantoor moet er vooral mooier van worden. En de medewerkers wordt cultureel besef bijgebracht. Al moet het meestal niet al te choquerend of avantgardistisch zijn.

'Het moet gewoon aan de muur hangen', verwoordt galeriehouder Bos de doelstellingen van veel van de banken die 'regelmatig' bij hem kopen. 'Het imago vinden ze het belangrijkste. Met kunst kun je je onderscheiden. Klanten zien het.'

De kunst moet ook bij de bank passen. 'In principe kan alles. Maar ik ben me ervan bewust dat ik voor een bank koop, dat wel', zegt Deborah Wolf, al achttien jaar verantwoordelijk voor de ABN Amro-collectie, maar gepasseerd voor de 'internationale' inrichting van het nieuwe hoofdkantoor ('niet leuk nee, maar geen rancune').

Deborah Wolf kocht voor ABN Amro vorig jaar twintig schilderijen (prijscategorie drie- tot 25 duizend gulden), veertig werken op papier, een paar honderd stuks grafiek (gemiddeld 700 gulden) en enkele beelden.

'Bloot mág wel. Pornografisch of gewelddadig niet', zegt Wolf. Sacha Tanja van ING: 'Wij hebben ook naakten, geen probleem. Het grappige is dat kwalitatief goede kunst niet choquerend wordt gevonden. Alleen slechte kunst wordt porno gevonden.'

Volgens Tanja wordt de kunstcollectie van hoog tot laag gewaardeerd. 'We hebben een jongen van de postkamer, die geregeld komt informeren of hij iets nieuws kan krijgen. Dat zijn leuke dingen.' Maar ook de ING-bestuurders tonen werkelijke interesse, zegt Tanja. Met Cees Maas en Alexander Rinnooy Kan wisselt ze wel eens van gedachten, en topman Godfried van der Lugt had laatst nog een advies. 'Hij had een mooi beeldje gezien en vroeg of het wat voor ons was. Maar ik vond het niet binnen de collectie passen. Was geen probleem, dat heeft hij gewoon geaccepteerd.'

De kunstcollecties steeds meer waard. Maar de banken bezweren stuk voor stuk dat hun kunst geen belegging is. 'Kunst kopen we niet vanwege het rendement', zegt Wolf van ABN Amro. 'Het is niet de beste, maar zeker ook geen slechte investering', vult Tanja van ING aan.

De budgetten voor kunstaankoop worden niet aan de openbaarheid prijsgegeven. 'Er zijn er wel die een budget hebben waar musea jaloers op zijn', zegt Van der Veen van Coryfee, die zelf evenmin wil vertellen wat ze voor Aegon mag uitgeven. 'Te weinig, maar alle kunstadviseurs willen natuurlijk meer.'

De kunstcommissies van de banken houden op enkele uitzonderingen na ook de waarde van hun collectie angstvallig geheim. Vooral vroeger merkten minder cultureel onderlegde klanten nogal eens op dat de leningen dáárom zeker zo duur waren. Maar koplopers als ING en ABN Amro hebben voor tientallen miljoenen guldens hangen en staan. Grote bedragen in de culturele sector, maar hoogstens een paar promille van de balanstotalen van deze reuzen.

Relatief goedkoop een chic imago en veel goodwill; wat wil een bank nog meer. Maar hoe populair kunst tegenwoordig is, de kunstcommissies blijven op hun tellen passen. Zaken blijven zaken, ook als het gaat om kunstaankopen. Een adviseur: 'We moeten zoals veel banken de kosten terugdringen. En we willen hier niemand op ideeën brengen.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden