Moeder bepaalt je succes

Rust, reinheid en regelmaat is al lang niet meer genoeg; de complete vorming van de kinderpsyche is tegenwoordig de verantwoordelijkheid van de moeder....

Wat is er toch met het moederschap aan de hand? Het is een vraag waarik nooit bij heb stil gestaan - tot ik, ruim een half jaar geleden, zelfmoeder werd. Het begon al tijdens de zwangerschap, toen ik werddoorgestuurd naar de lactatiedeskundige. Lactatiedeskundige? Dat is iemanddie alles weet van borstvoeding. Ik wist van het bestaan van pufcursussenen zwangerschapsyoga, maar dat je eigenlijk ook, lang voordat de baby eris, lessen nodig hebt in het geven van de borst, dat was iets volkomennieuws. Altijd gedacht dat zogen een natuurlijk proces is, maar dat bleekeen misvatting.

Maanden voor de datum van de bevalling werd er een kraampakketthuisbezorgd van de verzekeringsmaatschappij. Ik opende het met deopwinding die je voelt bij een onverwacht cadeau, maar de doos bevattevoornamelijk onverkwikkelijk grote maandverbanden en een naslagwerk over'veilig groter groeien'. Mijn zoon zwom nog comfortabel in mijn buik,afgeschermd van de boze buitenwereld, maar mij werd nu al ingewreven datik hem altijd op z'n rug moest laten slapen, anders kon hij sterven aanwiegendood, tegelijk moest ik wel zijn hoofdje met regelmaat van links naarrechts draaien, als een kippetje dat je braadt in de oven, om teverhinderen dat zijn schedel plat zou worden. Het boek maakte duidelijk datoveral gevaren loeren. Neem nooit je baby in de draagzak op de fiets. Brengeen thermostaatkraan aan. Scherm alle scherpe hoeken van tafels af. Entrouwens, het is ook het beste de wc-deksel met een speciaal slot op de potvast te zetten, om je baby voor de verdrinkingsdood te behoeden. Om de paarpagina's werd de voornaamste waarschuwing herhaald: laat je kind nooitalleen!

Het lijken triviale voorbeelden, maar ze zijn veelzeggend. Delactatiedeskundige staat voor de stoet aan experts die je inpeperen datniets meer natuurlijk is als het om het moederschap gaat. Bij alles, vanhet spelen met knuffels tot het zingen van wiegeliedjes, kun je het bestevertrouwen op hun advies. Maar de overvloed daaraan maakt dat je je knapzenuwachtig gaat voelen: doe ik het wel zoals het moet? Na de geboorte vanje baby moet je transformeren tot een liefdevolle cipier - als je even nietoplet, gebeurt het ergste.

Angst en de deskundigen die je onophoudelijk voorhouden dat het opvoedenvan kinderen een hoogst ingewikkelde zaak is, ze keren terug in de stroomboeken over het moederschap van de laatste jaren. Zoals in Perfect Madness.Motherhood in the Age of Anxiety dat de Amerikaanse journaliste JudithWarner eerder dit jaar publiceerde. In de Verenigde Staten, en ook inNederland, deed het veel stof opwaaien, maar in feite is het het zoveelsteepistel van een moeder die de vrolijke zeepbel van het moederschap uitelkaar zag spatten op het moment dat het kind er was. In The Mommy Myth(2004), nog zo'n betoog waarin boos wordt gesteld dat de idealisering vanhet moederschap vrouwen opnieuw kooit, constateren Susan J. Douglas enMeredith W. Michaels dat er tussen 1970 en 2000 in Amerika meer danachthonderd boeken over het moederschap zijn verschenen; slechts 27 daarvankwamen tussen 1970 en 1980 uit, de rest erna. Er is sinds eind jarennegentig zelfs sprake van een nieuw genre: de 'momoir' oftewel 'mamoires'.Cynici hebben al gesneerd dat elke vrouw die een pen vast kan houden en eenkind krijgt haar ervaringen te boek stelt.

Er is, kortom, wat met het moederschap aan de hand - maar wat precies?Warner, die voor haar boek met zo'n honderdvijftig andere moeders sprak,vergelijkt het knagende onbehagen van veel moeders met the problem that hasno name waar Betty Friedan over schreef in The Feminine Mystique. Friedansfeministische klassieker is van bijna een halve eeuw geleden, maar als weWarner en de andere mamoires-schrijfsters mogen geloven zijn vrouwen,althans moeders, nu niet veel beter af dan de ongelukkige huisvrouwen vanweleer. Ze zijn niet meer ondergeschikt aan hun man, dat is winst, maardaar is een veel verraderlijker slavernij voor in de plaats gekomen: dievan hun kinderen. Een recent onderzoek onder Amerikaanse moeders leert dat70 procent van hen het moederen als 'onvoorstelbaar stressvol' ervaart.Andere onderzoeken wijzen uit dat Amerikaanse en ook Britse moeders, zelfsals ze werken, tegenwoordig meer tijd aan hun kinderen kwijt zijn dan dethee-met-koekjes-moeders uit de jaren vijftig.

Het moederschap grijpt vrouwen naar de keel omdat ze het gevoel hebbendat ze het nooit goed genoeg doen. Tot voor kort was het overzichtelijk:er werd van moeders verwacht dat ze hun kinderen voedden, kleedden entroostten, daarmee hield het zo'n beetje op. Tegenwoordig zijn ze ookverantwoordelijk voor hun emotionele stabiliteit en psychologische encognitieve ontwikkeling en dat is heel wat grenzelozer. Gezondheid en gelukis niet meer de voornaamste norm, onze kinderen moeten later succesvolzijn, en de sleutel van dat succes ligt in de moederlijke toewijding.

Freud en John Bolwby, de theoreticus die het belang van een goedehechting tussen moeder en kind benadrukte, prentten moeders in dat deeerste drie jaar van het kinderleven bepalend zijn. Krasjes die dekinderziel dan oploopt, zijn niet meer weg te poetsen, hoe lang volwassenenlater ook door hun therapeut gepamperd worden. Je kunt nog zo nuchter zijn,het is niet eenvoudig om je aan the cult of the abused inner child teonttrekken. Als de experts je bovendien vertellen dat borstvoeding nietalleen gezonder is, maar ook het IQ van je kind met een paar puntenverhoogt, en dat het natuurlijk schattig is als je baby van drie maandenzelf met een pluchen beertje speelt, maar dat je er, als je meedoet, een'leermoment' van kunt maken, waarmee je zijn cognitieve ontwikkelingstimuleert, dan ben je wel heel harteloos als je afziet van de zorg diegarant staat voor een gouden toekomst. Freud, Bolwby, deskundigen van ditmoment, ze leren allemaal dezelfde les: opvoeden gaat niet vanzelf,kinderen worden niet evenwichtig, slim en succesvol geboren, ze kunnen zoworden gemáákt.

Angst voor levensbedreigende situaties kan al behoorlijk beklemmendwerken, maar als de angst zich uitstrekt tot alles wat eventueel eenlange-termijneffect op de baby heeft, dan word je regelrecht paranoïde.De eerste angst maakt moeders tot lijfwacht - alleen naar school lopen iste gevaarlijk, alleen buiten spelen: liever niet. De tweede zorgt datmoeders zich altijd tekort voelen schieten, en het tweelingzusje vantekortschieten is schuldgevoel. De illusie dat kinderen maakbaar zijn,lijkt bemoedigend, maar wat als het eindresultaat tegenvalt? Dan heb je alsouder gefaald.

Het idee dat de perfecte opvoeding vanzelf tot een perfect kind leidt,legt een nauwelijks te dragen druk op de schouders van ouders, en vooralop die van moeders, omdat zij nog steeds worden gezien als deeerstverantwoordelijken voor het welzijn van hun nakomelingen.Belangrijker: ze zien zichzelf zo. Vaders lijken de overbezorgdheid vande moeders niet te delen. Als ze boeken schrijven over hun vaderschap, endat doen zij de laatste tijd ook steeds vaker, dan lezen die als ironischereisverslagen over een onbekend en tamelijk absurd land. Ze lijken geenonbehagen te kennen, geen problem that has no name.

Het zijn de moeders die de adviezen van de experts gulzig tot zichnemen. En die schrijven hun voor altijd van de behoeften van het kind uitte gaan: luister, kijk goed, leef je in en je weet wat je baby nodig heeft.Lees er bijvoorbeeld de populaire, ook in het Nederlands vertaaldeopvoedingshandleidingen van Penelope Leach op na. Ze zegt het zo: 'Jij kanhem helpen zich te ontwikkelen en te leren, of je kan hem belemmeren doorterughoudend te zijn. () Je kan zorgen dat hij gelukkig is en bezig endat hij snel leert, of je kan hem ontevreden en verveeld aan zijn lotoverlaten, waardoor hij langzamer leert.' Dat is niet alles: 'In feitebestaat er niet zoiets als te veel aandacht en troost, spelen, praten enlachen; te veel glimlachjes en omhelzingen.'

Het ideale moederschap betekent op die manier dat je volkomen moetopgaan in je kind - en zelf verdwijnen. Je ziet het ook in veel hedendaagsegezinnen: het leven is georganiseerd om de kinderen, de tijdschema's zijnaangepast aan hun schooluren, voetbaltrainingen en balletlessen, dewoonkamer is bezaaid met hun speelgoed, de tv staat op hun programma'safgestemd, alles draait om hen. De moeders zijn hun slavinnen, 24 uur perdag. Moeders, stelt Daphne de Marneffe in Maternal Desire, zijn zovoortdurend verwikkeld in de Mommy Olympics. Warner betitelt deonuitputtelijke ouderlijke inspanningen en de drang tot perfectie alshyperparenting.

Je kunt de hang naar hyperouderschap afdoen als een typisch Amerikaansfenomeen - Amerikanen zijn fanatieker en hysterischer dan wij, denken wijgraag. Maar ook hier zijn kinderen in de meeste gezinnen het onbetwistemiddelpunt, ook hier lijkt het moederschap minder vanzelfsprekend dan ooit.Je kunt, met Amerikaanse feministen, zeggen dat er sprake is van eenbacklash: hebben vrouwen net de werkvloer veroverd, wordt het moederschapzo'n bodemloze put dat ze weer terug het huis in worden gedreven. Of jekunt de niet aflatende moederlijke zorg afdoen als een vreemde neiging vanvrouwen, die massaal de kolder in hun kop hebben gekregen.

Maar vreemde neigingen passen meestal in een maatschappelijke context.Douglas en Michaels analyseren in The Mommy Myth vooral de media enontdekten dat die de laatste dertig jaar geobsedeerd lijken door moedersen kinderen. Het moederschap wordt in de reclame en vrouwenbladenvoorgesteld als een roze wolk, maar de reguliere media hameren voortdurendop gevaren en ouderlijk falen. Probeer de Nederlandse krantenberichten overkinderen van de afgelopen maanden in je hoofd op te roepen en je struikeltover verdronken jongetjes, kindermisbruik, wachtlijsten voor dekinderpsychiater, crèches die niet aan de kwaliteitseisen voldoen. Jeherinnert je dat Donner de pedagogische tik wil verbieden en dat politicien commentatoren bij jeugdig wangedrag onmiddellijk de vraag stellen: waarwaren de ouders? Op tv worden wanhopige moeders in programma's als Schatjesen Eerste Hulp Bij Opvoeden bijgestaan door een supernanny. Voeg daar deadviezen van deskundigen bij, zoals de recente waarschuwing ook vóór deconceptie geen alcohol te drinken, en je raakt ervan doordrongen datopvoeden een duizelingwekkende verantwoordelijkheid is, sterker nog: datje opvoeden beter niet aan ouders over kunt laten.

Dat laatste is misschien wat overdreven, maar de maatschappelijkeonzekerheid die over opvoeden bestaat, tast wel het zelfvertrouwen vanmoeders aan. Het maakbare kind wordt vooral als een kwetsbaar kind gezien,dat uiterst gevoelig is voor de verwoestende gevolgen van ouderlijkeincompetentie. Het gevolg is dat moeders tegenwoordig zelfs vertwijfeldraken bij iets doodgewoons als huilen. Ik las ergens dat het beschadigendzou kunnen zijn; huilen confronteert baby's veel te vroeg met de pijn vanhet leven.

De vraag is hoe moeders van hun onbehagen en onzekerheid bevrijd kunnenworden. Steve Petersen, een onderzoeker aan de Washington University diealles weet van de ontwikkeling van kinderhersenen, probeert de bezorgdemoeders gerust te stellen door erop te wijzen dat een omgeving wel bar enboos moet zijn wil die de normale ontwikkeling van kinderen schaden.Kinderen zijn veel veerkrachtiger en weerbaarder dan we denken. Niet alleenworden de gevaren overdreven - hoeveel kinderen zijn er verdronken in dewc-pot? - ook veel van de vergaande deskundige adviezen berusten niet opwerkelijke kennis. De fixatie op de emotionele en cognitieve ontwikkelingis vaak niet wetenschappelijk, maar cultureel bepaald. Het is ideologie.

'Laat je kind niet opgroeien in een kast, honger hem niet uit, en slahem niet op zijn hoofd met een koekenpan', sust Petersen dan ook. Het iscru geformuleerd, en het is natuurlijk niet altijd eenvoudig om deculturele druk als regen van je af te laten glijden, maar laten we deschouders ophalen over de soms idiote adviezen, lang niet alles isgevaarlijk, lang niet alles heeft een lange-termijneffect. Kinderen zijnwaarschijnlijk meer gebaat bij liefdevolle verwaarlozing dan bijneurotische overbezorgdheid. Moeders zijn daar zeker bij gebaat, en debeste garantie voor een gelukkige jeugd zijn gelukkige opvoeders.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden