Misschien is het tijd voor een lesje seks

Seksuele voorlichting aan pubers? Door de overdaad aan internetseks lacht menig kind z'n ouders al bij voorbaat uit. Het schoolproject Lentekriebels helpt opvoeders een handje.

Beeld Adriaan van der Ploeg

Laatst bracht ik drie jongens met de auto naar een schooldiner. Twee van 9 jaar, onder wie mijn zoon, en eentje van 10. Ze maakten grapjes over piemels. Toen ik de radio aanzette, 3FM, om een einde te maken aan de piemelgrapjes, kwam er net een liedje voorbij: 'Voor een klein beetje geld doet ze hele vieze dingen' rapte Lil'Kleine (dankzij hem weten we ook dat 'alle tieners ja zeggen tegen mdma'). Gedrieën zongen de jongens in mijn auto hem na: 'Voor een beetje geld doet ze hele vieze dingen' en toen ik vroeg of ze wel wisten wat er bedoeld werd met 'hele vieze dingen', antwoordden ze in koor: ja, natuurlijk. Seks.

Een paar dagen daarvoor hielp ik mee op een verjaardagsfeestje van een groepje keurige, ecologische kinderen, van wie eentje tot in detail een pornofilm navertelde: 'En hij gaat met zijn piemel in haar kont heen en weer en hij zegt hmm hmm en zij zegt aaah aaah'. Alle kinderen lachten hard.

Vanaf dat moment dacht ik dat het misschien tijd werd voor wat seksuele voorlichting bij ons thuis. Maar een beetje in de war was ik ook. Mijn kinderen weten heus wel hoe ik er naakt uitzie, ze weten wat homoseksualiteit is, ze weten min of meer waar de kindertjes vandaan komen. Maar dit ging toch een stapje verder. Moest ik nu gaan uitleggen aan mijn kind van 9 dat een piemel wel in een kont van een vrouw kan, maar dat lang niet alle vrouwen daar zin in hebben? En dat geld betalen voor seks ook best een heikel punt is? Dat ik zelf niet eens precies weet hoe ik hierover denk?

Seks is overal in onze maatschappij. We mogen daar zelf soms als volwassenen nog niet helemaal aan gewend zijn, onze kinderen zijn het waarschijnlijk wel. De iPad wordt heus niet alleen gebruikt voor Minecraft, ieder kind weet hoe Google werkt.

Lilliputterporno

Lili Lebrati (13) stuitte toen ze 7 was per ongeluk op bizarre beelden. Op school was het over seks gegaan en thuis typte ze uit nieuwsgierigheid dat woord in op de laptop van haar moeder, met haar eigen naam ervoor: 'lili sex'. Ze kwam op een site met lilliputterporno. 'Het zag er grappig uit', zegt ze luchtig. Haar moeder vult aan: 'Ze heeft de laptop snel dichtgeklapt. 's Avonds moest ik uitleggen aan mijn man waarom ik op een site met lilliputterseks zat. Ik snapte er niks van.'

Het zal een herkenbare situatie zijn voor veel ouders. Een derde van alle kinderen onder de 10 jaar heeft wel eens porno gezien, blijkt uit onderzoek van SIRE; van alle 13-jarigen is dat de helft. Veel kinderen kennen ook de betaalcode van de tv in de huiskamer, en als ze zelf niet actief op zoek gaan naar seks op het scherm komt het wel vanzelf naar ze toe. Onlangs kwam een school in Tilburg in het nieuws omdat naaktfilmpjes van een leerling waren uitgelekt op social media en het meisje ermee gepest werd. Iets later bleek uit onderzoek dat 'sexting', het versturen van naaktfoto's, onder tieners tamelijk normaal is. BNN's Spuiten en slikken begon daarom de campagne #geenhoofd: als je blote foto's of filmpjes van jezelf op sociale media zet, zorg dan in ieder geval dat je hoofd er niet op staat.

Nieuwe waarschuwingen voor nieuwe fenomenen; nu seks alomtegenwoordig is, is (vroege) voorlichting belangrijker dan ooit. Dat is althans een van de gedachten achter het verplicht stellen van seksuele voorlichting op scholen, zoals dat sinds drie jaar het geval is.

Zowel op basisscholen als op middelbare scholen moeten seks en seksuele diversiteit worden opgenomen in het lesprogramma, vertelt programmacoördinator Ineke van der Vlugt van Rutgers, het kenniscentrum op het gebied van seksualiteit. Naast sexting en porno op internet kunnen seksuele weerbaarheid - denk aan Keulen - en (acceptatie van) homoseksualiteit op het programma staan. Maar dat hoeft niet; hoe scholen er precies invulling aan geven, mogen ze zelf weten. Op veel basisscholen wordt van 14 tot en met 18 maart de Week van de Lentekriebels gehouden, met lespakketten over seksualiteit en relaties, waarbij ook ouders worden aangemoedigd met hun kind hierover te praten. Deelname is voor scholen vrijwillig, in Utrecht doet 80 procent van de scholen hieraan mee, in Brabant 40 procent, in Zuid-Limburg 20 procent. Meedoen is hard nodig, vindt Van der Vlugt: 'Hoewel seks overal is in de samenleving, lijkt er steeds meer verlegenheid te ontstaan rondom het onderwerp.'

Beeld Adriaan van der Ploeg

Zo worden bij lang niet alle kinderen thuis de zaken bij de naam genoemd, constateert ze: piemel of plasser, vagina - benoem het, pas als je er woorden voor gebruikt, kun je er samen over praten. En zelfbevrediging, zegt ze, is voor veel ouders helemaal een taboe-onderwerp, net als gewoon genieten van seks. Ik denk aan mijn eigen moeder, die consequent 'kut' zei of 'kutje' - dat klinkt nu bijna als porno - want een vagina is eigenlijk alleen het gedeelte dat de baarmoeder met de buitenkant verenigt en een kut is het hele orgaan inclusief plasgedeelte, zo heeft ze het me geleerd. Ik denk ook aan de bevriende moeder die op een ouderavond opmerkte dat ouders alleen maar preutser lijken te worden. Vroeger stond er bij haar thuis een hele reeks voorlichtingsboekjes op de boekenplank, nu kent ze niemand die zijn kind nog zulke boekjes geeft. Ja, school dus, hopen we. Daar krijgen ze toch alle informatie?

Ineke van der Vlugt knikt instemmend: veel ouders laten de seksuele voorlichting aan school over, daarom is het zo goed dat het daar op het programma staat. En dat gaat verder dan de biologieles waar het technische deel wordt belicht. Van der Vlugt: 'Het gaat ook over zelfbeeld, het ideaalbeeld, de media, over verliefdheid en verkering. Over onzekerheden waar kinderen last van hebben: is mijn piemel niet te klein? Zullen mijn borsten wel groeien? Het gaat er ook over dat je mag zijn wie je bent. En dat er niet over je grenzen wordt gegaan.'

Ouders, zegt ze, beginnen vaak (te) laat met gesprekken over dit soort zaken. In de meeste gezinnen is porno bijvoorbeeld geen onderwerp van gesprek, terwijl achtstegroepers het daar onderling wel over hebben. Van der Vlugt: 'Opscheppen erover kan een manier zijn voor jongetjes om mannelijkheid te tonen. Het kan ook oprechte nieuwsgierigheid zijn. Of al echte opwinding.'

Naakt voor de webcam

Frederique Kleverlaan-De Vries is docent van groep 6 (eerder groep 7 en 8) op de Kastanjelaanschool in Leiderdorp en geeft al jaren lessen seksuele voorlichting. 'Er zijn nog steeds ouders die ervan schrikken dat we dat doen', vertelt ze. 'Die vinden het maar een eng onderwerp. Daarom hebben we een speciale ouderavond ingelast. Meestal zijn ze uiteindelijk blij dat de school het doet. Dan hoeven ze het zelf niet te doen.'

De kinderen daarentegen vinden het allemaal reuze interessant. Kleverlaan: 'Als het al te lollig wordt, kap ik de les af. Dat heb ik tot nu toe één keer meegemaakt, maar meestal gaat het goed.' Ze heeft gemerkt: meer kennis betekent minder giechelen en bovendien maakt het kinderen weerbaar. 'Als een grote jongen straks voor de grap tegen een brugklasmeisje roept: 'Jij mag mij wel even pijpen', kan ze daarvan schrikken als ze niet precies weet wat het is. Als ze dat wel weet, kan ze zeggen: 'Ben je gek'.' 'Nee zeggen' is dan ook een belangrijk onderdeel van haar lessen: 'Misschien was dat vroeger minder nodig. Meisjes trekken nu hun shirt uit voor de webcam. Is dat eigenlijk wel vrijwillig? Daar praten we over in de klas.'

Ook docent Lilien van der List (groep 7) geeft seksuele voorlichting op haar basisschool Samenspel in Amsterdam-Zuidoost. Ze vindt het goed dat het verplicht op het programma staat. Voorheen merkten zij en haar collega's dat veel kinderen al bezig waren met seks; er werden vervelende opmerkingen gemaakt over homo's, jongens spiekten in meisjeskleedkamers. 'We moesten altijd opletten', zegt ze. 'Nu kunnen we zulke dingen meteen bespreken in de les.'

Toch moest het gros van de leerkrachten bij haar op school wennen aan het idee om les over seks te gaan geven. Van der List: 'Vooral de oudere leerkrachten hebben dat zelf niet meegekregen vanuit huis.' Sommige kinderen moesten ook wennen. 'Hier mogen we het thuis niet over hebben', hoort Van der List wel eens. Maar het hoort erbij, vindt ze, om kinderen weerbaar te maken. 'Het werkt: er wordt al veel minder in de meisjeskleedkamer gegluurd, ze weten nu wel hoe een blote vrouw eruit ziet.'

Multiculturele klas

Veel docenten mogen vinden dat seksuele voorlichting er gewoon bijhoort, ze worden wel in het diepe gegooid, stelt onderzoeker Daphne van de Bongardt van de Universiteit van Amsterdam, die al jaren onderzoek doet naar jongeren en seksualiteit. Ze sprak met docenten over voorlichting op school en ontdekte dat met name homoseksualiteit een lastig onderwerp is om te bespreken in multiculturele klassen. Van de Bongardt: 'Als er geen beleid is vanuit school, hoe bespreek je zulke zaken dan? Het is een ingewikkelde verantwoordelijkheid voor een individuele docent.' Een ander struikelblok bleek de biologieles waarbij gesproken werd over het - niet bestaan van het - maagdenvlies. Van de Bongardt: 'Sommige docenten merkten bij dat onderwerp een soort paniek bij islamitische meisjes. Als docent wil je respect hebben voor de kinderen in je klas, voor hun cultuur of geloof, maar tegelijkertijd moet je biologische feiten correct vertellen. Hoe doe je dat?'

Vooral voor jongens met een islamitische achtergrond zou seksuele voorlichting nog hoger op de agenda moeten, zo klonk na de massa-aanranding in Keulen. Steve Monsanto is een van zes jongerenwerkers in Utrecht die vorig jaar zijn getraind om voorlichting te geven aan jongens tussen de 13 en 16 jaar. Monsanto: 'Trainingen zoals wij die geven zijn gericht op het voorkomen van seksueel grensoverschrijdend gedrag. We praten veel met die jongens, gaan met ze in discussie.' Veel jongens van deze leeftijd hebben een vertekend beeld van seks omdat ze zoveel porno kijken, legt hij uit. 'Ze denken dat alle vrouwen grote borsten hebben, dat alle vrouwen spuiten.' De jongerenwerkers leggen aan de hand van een model van een vagina uit hoe die eruit ziet in het echt, hoe een vrouwen-lichaam in elkaar zit, wat menstruatie is. 'En hoe een vrouwelijk orgasme werkt. Dat laatste vinden de jongens doorgaans trouwens heel interessant.'

Monsanto stelt, net als onderzoeker Van de Bongardt, dat seks voor docenten een heikel onderwerp kan zijn. 'Wij jongerenwerkers kunnen vaak beter met de tieners praten. Wij kennen hun taal.' Gescheiden lessen voor jongens en meisjes is ook een manier om het onderwerp bespreekbaar te maken, zegt hij. Dan legt hij aan 'zijn jongens' uit dat in Nederland twee jongens gewoon met elkaar mogen zoenen. 'Als je hier woont, dien je dat te accepteren.' Dan: 'Ouders weten niet hoe diep we op het onderwerp ingaan.'

Ook Özlem Solmaz, jongerenwerker in Amsterdam-Nieuw-West, geeft lessen over seksuele diversiteit aan kinderen van 11 en 12 die ook vaak een Turkse of Marokkaanse achtergrond hebben. 'Ik heb De beslissing laten zien, een film van een Marokkaanse filmmaker over homoseksualiteit.' Na afloop van de les had ze een boze moeder aan de telefoon; haar kind mag niet meer komen. 'Ze vond het een te gevoelig onderwerp.' Of alle andere ouders het dan wel goed vinden, weet ze niet. 'Volgens mij scheelt het dat ik zelf Turks ben. En: niet alle kinderen vertellen thuis wat ze doen bij ons. Wij proberen wel open te zijn, ik ga niet liegen over mijn lessen. Als ouders me ernaar vragen, leg ik uit dat ik wil dat kinderen erover nadenken, een eigen mening vormen. Ik probeer ze geen 'homo te maken', zoals wel gedacht wordt, maar weerbaar en zelfstandig.'

Beeld Adriaan van der Ploeg

Praten heeft zin

Soms zijn ouders bang dat praten over seks aanzet tot seks, maar het tegendeel is het geval. Ineke van der Vlugt van Rutgers: 'Kinderen die goed geïnformeerd zijn over seks en over hun eigen seksuele ontwikkeling, worden juist later seksueel actief dan kinderen die weinig weten, blijkt uit onderzoek.' Praten heeft zin, onderstreept ook onderzoeker Daphne van de Bongardt: 'In veel Amerikaanse staten is de voornaamste soort voorlichting: dit moet je niét doen, pas op met dát. We weten uit onderzoek dat dit soort voorlichting niet werkt. Kinderen die veel weten hebben niet jonger seks, integendeel. Ze hebben ook geen riskantere seks. Eerder minder riskante.' Zo constateerde zij na onderzoek dat adolescenten die regelmatig met hun ouders over seks praten, minder beïnvloed worden door hun vrienden op dat gebied. Wat haar betreft kunnen veel meer lessen op school inhaken op het thema. Bij biologie is het logisch, maar waarom hebben docenten Nederlands het ook niet over seks? 'Veel literatuur gaat erover. Een hype als die rond Fifty Shades of Grey zou een goede aanleiding kunnen zijn.'

Tijdens het eten vraag ik mijn zoon of hij wel eens seks heeft opgezocht op internet. Ja, bekent hij, maar het was op initiatief van een vriendje. 'Word je nu boos?' 'Nee, natuurlijk niet', antwoord ik. 'Ik denk alleen... Je moet weten dat het in het echt wel een beetje anders gaat dan op internet.'

Hij knikt. Toegegeven: ik ben ook blij dat ze er op school over gaan praten. Verder ga ik als de wiedeweerga verzinnen hoe ik onderwerpen als sexting, anale seks en betalen voor seks ga uitleggen zonder al te moralistisch of ouderwets te klinken. En hoe we het over vrouwelijke orgasmes gaan hebben en over hoe fijn het allemaal is. Niet te laat, niet te vroeg - maar wel vóór hij er meer over weet dan ik.

De Week van de Lentekriebels vindt op veel basisscholen plaats van 14 t/m 18 maart.

Thijmen Hoogervorst (12) zit in groep 8, hij staat op de foto met halfzus Özlem (30, rechts), moeder Sabina (50) en vader Paul (54).

Sabine: 'Ik vind dat er meer met kinderen gepraat mag worden op school over seks. Het lijkt me: hoe meer hoe beter. Zulke dingen werden bij mij vroeger thuis nooit besproken. Mijn ouders zijn Turkse alevieten, niet heel streng gelovig, maar het getuigde gewoon niet van respect om over seks te praten.'

Thijmen: 'Als het in de klas over iets raars gaat, wordt er veel gelachen. Juf had een condoom meegenomen naar school. Ze ging ermee spelen, eraan trekken. Dat ding was glibberig, toen we naar huis gingen, moesten we haar een hand geven. Ieuw. We maken ook grapjes. Als iemand iets wits op zijn brood heeft... Als ik vragen zou hebben erover, ga ik denk ik als eerste naar mijn zus. Sorry papa...'

Paul: 'Geen sorry. Ik ben blij dat je bij iemand terecht kunt.'

Özlem: 'Ik heb Thijmen en mijn ouders meegenomen naar een toneelstuk over homoseksualiteit, Schijn van Fahd Larhzaoui. Het was best heftig en expliciet, ik dacht: ojee! Wilde bijna mijn handen voor Thijmens ogen houden. Maar mijn ouders vonden het prima dat hij dit zag.'

Beeld Adriaan van der Ploeg

Jody Berends (12 jaar) zit in groep 8, ze staat op de foto met haar moeder Sandra (45).

Jody: 'We hebben wat lessen seksuele voorlichting gehad. Veel kinderen weten helemaal niks ervan. Een meisje wist niet wat ongesteld worden is.'

Sandra: 'Ik geef tiener- en jeugddiensten in de Full Gospel Jezus Christuskerk in Amsterdam Zuidoost. Ik vind het goed om te praten met kinderen over dit onderwerp. Maar ik zag een brief van een andere school, die tips stuurt aan alle leerlingen hoe je kunt ontspannen voor het eindexamen, één van de tips was: seks hebben. Dat vind ik... dat hoeft echt niet. Waar trekken we de lijn?! Zelfs kinderprogramma's zoals SpangaS zitten vol met seks.

'Op deze leeftijd is het belangrijk dat kinderen lol maken, hobby's hebben, zich op school focussen. Ze moeten helemaal niet met deze dingen bezig zijn. Als het fout gaat met seks, kun je veel pijn hebben. Daarom kun je het beter bewaren voor de juiste. Ben je het met me eens, Jody, dat je eerst moet trouwen?'

Jody: 'Ik begrijp wat u bedoelt. Ik ben nu niet bezig met jongens enzo. Ik ben vooral bezig met school, ik wil graag een goed advies halen.'

Beeld Adriaan van der Ploeg

Lili Lebrati (13) zit in groep 8, ze staat op de foto met zus India (14) en moeder Annamarie (43).

Lili: 'We hebben natuurkunde op school en daarbij horen lessen over seksualiteit. En we kijken De Dokter Corrie Show op school, dat is leuk! Dokter Corrie maakt alles grappig, dan is het niet meer zo eng. De jongens liggen vaak in een deuk bij de lessen.

Ik hoor wel eens in de klas: die heeft zich afgetrokken en die ook. Of: hij heeft heel veel porno gekeken. Ik weet niet of het echt is, misschien zijn het gewoon grapjes? Of ze zeggen het om stoer te doen.'

India: 'Bij mij bij biologie liggen de jongens nog steeds in een deuk...'

Annamarie: 'Ik denk toch dat schaamte wegvalt bij kinderen als ze seksuele voorlichting krijgen op school. Mijn ouders waren best streng, er werd niet echt over het onderwerp gepraat bij ons thuis. Voor mij als kind leek seks iets waar je niet over praat. Ik wil mijn kinderen liever meegeven dat het mooi is en fijn, dat je je niet ervoor hoeft te schamen. En dat ze alles tegen mij kunnen zeggen. Natuurlijk wil ik liever dat ze nog wel even wachten met het te doen, maar dat is mijn moederhart die dat zegt.'

Beeld Adriaan van der Ploeg
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden