Minder meer

Tien miljard mensen zullen eind deze eeuw de aarde bevolken, becijferen de Verenigde Naties. Maar een Groningse onderzoeker komt veel lager uit....

ZELF is dr. Henk Hilderink ook verbaasd. Terwijl de Verenigde Naties denken dat de wereldbevolking de komende eeuw groeit van zes miljard mensen tot boven de tien miljard in 2100, becijferde de Groningse wiskundige ijskoud dat we het in 2055 met 8,8 miljard zielen wel gehad hebben. Daarna daalt het aantal bewoners van de aardbol gestaag tot 7,6 miljard in 2100. Met een nieuw computermodel komt Hilderink ruim een kwart lager uit dan de VN-prognoses.

'De VN hanteren discutabele veronderstellingen', zo verklaart hij het opmerkelijke verschil. 'Ze denken bijvoorbeeld dat landen met een laag vruchtbaarheidscijfer als Nederland en Japan 'vanzelf' terugkeren naar het vervangingsniveau van de eigen bevolking.'

Het tegendeel is het geval, want in Nederland worden per stel al jaren minder dan twee kinderen geboren, namelijk 1,6. De gevolgen van zo'n laag vruchtbaarheidsniveau zijn groot, zegt Hilderink. 'Gemiddeld een half kind minder betekent over enkele generaties een enorme ontgroening, en een forse daling van de bevolking.'

Een andere verklaring voor de hogere groeicijfers van de VN is dat ze somberder zijn over een wereldwijde stijging van de levensstandaard. Ook hier hanteert Hilderink een opgewekter scenario. Vooral Aziatische landen als Korea en China werken zich snel op van ontwikkelingsstatus tot redelijk welvarend land.

'Het is een universeel erkende theorie dat met de stijging van de levensstandaard hoge geboortecijfers en hoge sterftecijfers dalen. Vrouwen gaan werken, trouwen later, krijgen minder kinderen. Mensen blijven wel langer leven, maar per saldo stabiliseert de bevolkingsomvang om later zelfs af te nemen.'

De belangrijkste factor voor de beperking van de bevolkingsgroei vormt het gebruik van anticonceptiemiddelen. Ook hier denkt Hilderink dat de verspreiding van voorbehoedmiddelen sneller gaat dan de VN vermoeden. 'Eerst treedt een fase van bewustwording op, maar als eenmaal 20 procent van de bevolking aan de pil is of condooms gebruikt, treedt een snelle verspreiding op door mond-op-mondreclame.' In Azië en vooral in Afrika voltrekt deze bewustwording zich in veel hoger tempo dan in het Westen geschiedde.

Hilderink is niet het type whizzkid dat in zijn eentje de strijd aanbindt tegen de machtige VN. De wiskundige werkt voor een samenwerkingsverband van gerespecteerde modellenbouwers. Het RIVM leverde milieuscenario's, het Centraal Plan Bureau de economische groeimodellen en het Population Research Centre van de Rijksuniversiteit Groningen droeg bevolkingsmodellen aan.

Bij dat laatste instituut promoveerde Hilderink deze week op het computersimulatiemodel dat de nieuwe prognoses maakte. Behalve een optelsom voor de zeventien belangrijkste regio's in de wereld, voltooide Hilderink vier aparte studies naar de bevolkingsgroei in India, China, Mexico en Nederland.

Voor het schatten van de wereldbevolking over honderd jaar denkt Hilderink met zijn model de bijbehorende onzekerheden beter in beeld te kunnen brengen dan de VN. En de onzekerheidsmarges zijn kleiner. 'Dat komt doordat mijn model dynamisch is en de VN met statische gegevens werkt. Ze laten vermoedelijk statistische analyses los op de gegevens van nu en maken daar een trend van. Ik bekijk daarentegen de onderliggende factoren van sterfte- en geboortecijfers.'

Als bijvoorbeeld het inkomen per hoofd van de bevolking stijgt, is er meer voedsel en schoon drinkwater beschikbaar en neemt het malariarisico af. 'Al deze afzonderlijke factoren vertaalt het model naar afnemende sterfte. Het milieumodel grijpt dan in op het mensmodel, en het model rekent op grond van deze verschuivingen uit hoe het sterfteniveau zich ontwikkelt in de tijd.'

Het model, dat Phoenix heet, neemt zelfs de invloed van een schimmige factor als het broeikaseffect mee. 'Wereldwijde stijging van temperatuur zal in Afrika tot meer malaria-infecties leiden, en dat heeft een niet te verwaarlozen invloed.' Het integreren van deze wirwar van invloeden gebeurt met een door het RIVM ontwikkelde 'modellerings- en visualisatietaal', die 'M' heet. 'Per categorie worden onzekerheidsmarges meegenomen en die onzekerheid is zichtbaar.'

Opmerkelijk is de beperkte invloed van de doden in de tientallen brandhaarden op de omvang van de wereldbevolking. Van de vijftig miljoen personen die nu jaarlijks sterven, vallen er vier miljoen in de categorie 'externe oorzaken'. 'Dat zijn onder meer de oorlogsdoden, maar er zitten ook de slachtoffers van ongevallen en luchtvervuiling bij, en zelfmoorden.'

Wat wél aantikt in de prognoses is de tijdbom van de aids-epidemie. 'In zuidelijk Afrika is 8 procent van de bevolking in de leeftijd van 15-49 jaar besmet met HIV', zegt Hilderink. 'De gevolgen daarvan op de sterftecijfers zullen groot zijn.'

Op zichzelf is het een geruststellende wetenschap dat de wereldbevolking niet nog eens verdubbelt (zoals de afgelopen eeuw tweemaal gebeurde). Op de kortere termijn lopen de schattingen over de bevolkingsgroei echter aanzienlijk minder uiteen, en is de stijging fors. Omstreeks 2010 telt de aarde 6,8 miljard mensen, en over twintig jaar zijn dat er 7,8 miljard. Al die mensen wonen vooral in China, India en in Afrika, en in toenemende mate niet op het platteland, maar in mega-steden.

Hilderink: 'Het klopt dat met een geringere stijging aan het einde van deze eeuw de problemen van nu niet uit de wereld zijn. De concentratie van mensen in mega-steden baart veel demografen en milieukundigen zorgen, terwijl demografen en economen zich druk maken over de vergrijzing die zich in de westerse wereld manifesteert.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden