DE VOORKEUREN VANTrompettist Wynton Marsalis

‘Mijn grootste angst is dat de traditionele jazzmuziek als ouderwets wordt weggezet’

Trompettist Wynton Marsalis.Beeld Cole Wilson/ The New York Times

De ‘traditionalist’ Wynton Marsalis speelde tot voor kort over heel de wereld, en – zeker de komende tijd van belang – hij maakt almaar platen met zijn uitvoering van klassieke jazzmuziek. ‘Ik heb wel honderd albumreleases in de planning staan.’

Hij mag dan wel gerekend worden tot de allergrootste muzikanten die de jazzmuziek heeft voortgebracht, een lunchafspraak met de drukbezette trompettist Wynton Marsalis (58) was in februari betrekkelijk snel gemaakt. Hij speelde die maand met het New Yorkse Jazz at Lincoln Center Orchestra waarover hij al meer dan dertig jaar de artistieke leiding heeft, twee avonden in het Amsterdamse Concertgebouw, en wilde zijn pauze tijdens de repetities best opofferen voor een gesprek over alles wat hij cultureeel belangrijk vindt in het leven.

‘Dat is toch waar ik als jullie gids over mag praten?’, wil hij nog even weten als we de oversteek van het Concertgebouw naar de naastgelegen Brasserie Keyzer maken.

‘Ik heb het altijd graag over dingen die ik mooi vind, maar realiseer me nu ineens dat ik over veel zaken niet zoveel te zeggen heb. Ik hecht geen waarde aan bezittingen. Ik heb bijvoorbeeld geen auto, weet helemaal niks van mode en heb nergens een grotere hekel aan dan aan winkelen.’

Beeld Cole Wilson/ The New York Times

Verwacht van hem ook geen televisietips, voegt hij er snel aan toe. Want tv-kijken doet hij nooit. ‘Ik kijk als ik thuis ben naar het nieuws en dan is het wel weer genoeg. Ik ken geen series of tv-persoonlijkheden.’

Muziek daarentegen, daar heeft Marsalis genoeg over te vertellen. Dat wil zeggen, oude muziek. ‘Ik ben een echte traditionalist. Verzot op klassieke muziek. Een grotere kunstenaar dan Bach heeft de mensheid niet voortgebracht. Maar ik ben niet de man die je over klassieke componisten moet laten praten. Mijn werkterrein is jazz, daar zit mijn grootste expertise. Ik ben er ook drukker mee dan ooit.’

Niet zozeer met het scheppen van nieuw werk, zegt Marsalis terwijl hij voor de garnalenkroketjes kiest. ‘Er is al genoeg jazz. Ik zie het vooral als mijn taak, plicht zelfs goed te bewaren en bewaken wat er al is. Met mijn orkest trek ik de wereld over om te laten horen hoe weergaloos mooi en vooral tijdloos de klassieke jazz was. Thelonious Monk, Miles Davis, Duke Ellington, Charles Mingus. Mijn grootste angst is dat hun muziek op den duur als ouderwets wordt weggezet.’

Beeld Cole Wilson/ The New York Times

En dus speelt Marsalis hun werk voor wie het nog wil horen, en legt hij zijn bewerkingen zoveel mogelijk vast op plaat. ‘Ik heb voor de komende jaren denk ik wel honderd albumreleases in de planning staan. Alleen vorig jaar brachten we met het orkest al acht of negen platen uit. Gewoon zelf, zonder grote platenmaatschappij zetten we zoveel mogelijk op Spotify en andere streamingdiensten. En ik zeg je, veel mooier dan de plaat die we vijf jaar geleden met Wayne Shorter maakten, die nu net uit is, zul je dit jaar geen jazz horen.’

Muzikale goeroe: Ellis Marsalis (1934-2020)

Jazzmusicus Ellis Marsalis Jr (links) met zijn zoon Wynton, bij een optreden in New York op 4 juni 1990. Beeld Getty Images

Als eerste, want voor hem belangrijkste kunstenaar wil Wynton Marsalis zijn vader Ellis noemen. Hij zou zes weken na ons interview, op 1 april, 85 jaar oud, in New Orleans overlijden aan de gevolgen van covid-19.

‘Mijn vader leerde ons alles. Mijn broer Branford was een jaartje ouder, ik ben de tweede van zes jongens. En allemaal raakten we verslingerd aan jazzmuziek. Dat kwam door de omgeving waarin ik opgroeide. Geen stad waar de jazz zo goed kon gedijen als New Orleans. Maar het was dankzij mijn vader dat ik me als jongetje niet overgaf aan andere muziek. Al waren de verleidingen groot.

‘Mijn vader is altijd trouw gebleven aan traditionele jazz. Hij speelde tot ver in de jaren zeventig piano in kleine jazzcombo’s toen dat allang niet meer in de mode was. Toen ik zelf al in funk- en zelfs rockbandjes speelde en daarmee best volle zalen aan het dansen kreeg, stond hij in bijkans lege zaaltjes.

‘In het zwarte, nog behoorlijk gesegregeerde Zuiden waarin ik opgroeide was er toen eigenlijk weinig belangstelling voor de muziek die hij wilde spelen. Hij verdiende er niks mee, en publiek was er ook al niet. Maar ik vond het zo puur wat hij deed. Dat is altijd een voorbeeld geweest. Ik speelde een beetje hits van de Crusaders en Earth Wind & Fire na. Gewoon omdat dat populair was. Hij speelde het echte werk. Zo ben ik dat met de jaren steeds meer gaan zien.’

Jazzalbum: Miles Davis – Kind of Blue (1959)

Miles Davis, Kind of Blue

‘De vraag wat het beste jazz-album is, is eigenlijk onmogelijk te beantwoorden. Er is zoveel moois gemaakt waar we nog dagelijks van kunnen leren. En ik zou natuurlijk lekker eigenwijs een plaat kunnen noemen die niet zo bekend is, maar platen worden nu eenmaal klassiek met een reden.

‘Ik noem Kind of Blue omdat daarop alles samenkomt wat jazz zo groot kan maken. Miles heeft op deze plaat om te beginnen zijn nieuwe, zelf ontwikkelde zogeheten modale jazz tot volle wasdom gebracht. Maar het was de persoonlijkheid van zijn bandleden die van een goede plaat een geniale plaat maakte. Tenorsaxofonist John Coltrane, pianist Bill Evans en altsaxofonist Cannonball Adderley waren allemaal op de toppen van hun kunnen. Alle muzikanten op Kind of Blue leken te voelen dat ze iets groots, iets bijna onbenoembaars presteerden. Zoveel genialiteit in een ruimte is zeldzaam. Luisterend naar Kind of Blue hoor ik steeds weer iets nieuws

Jazztalent: Gideon Tazelaar

Gideon TazelaarBeeld Miriam Guttmann

‘Ik heb het niet zo op de meeste nieuwe jazz die nu in vakbladen en kranten de hemel in geprezen wordt. Namen krijg je niet van me, maar ik vind dat er veel te weinig aandacht wordt geschonken aan pure kwaliteit. Charisma is tegenwoordig belangrijker dan muzikaliteit lijkt het wel. Zie je er als saxofonist een beetje exotisch uit, en kun je de licks van John Coltrane een beetje nadoen, dan ben je al snel een grote belofte.

‘Ik hoor zo veel groot talent om me heen. Op de scholen en conservatoria waar ik lesgeef bijvoorbeeld. En altijd zeg ik: zoek naar je eigen signatuur en werk aan een persoonlijke lyriek. Dat is de essentie. Ik kan je zo honderd namen van briljante jonge jazzmuzikanten geven. En omdat we nu in Amsterdam zijn noem ik er een van jullie. Dat is saxofonist Gideon Tazelaar (22), die ik aan Juilliard College les heb gegeven. Hij heeft het echt in zich een grote te worden. Alles aan zijn spel bevalt me. Zijn toon, zijn eigen geluid, zijn techniek en vooral zijn wil om te leren. Nu nog dat beetje geluk dat ook jazzmuzikanten nodig hebben.’

Boek: Donald M. Marquis – In Search Of Buddy Bolden (1978)

‘Ik lees graag maar heb er te weinig tijd voor. Het boek dat de meeste indruk op me maakte is Ralph Ellisons Onzichtbare Man uit 1952. Fictie is voor mij nooit aangrijpender geworden dan in die roman. Maar sinds ik vorig jaar de muziek verzorgde voor de film Bolden, over het leven van trompettist Buddy Bolden, heb ik er een favoriet boek bij.

‘De schrijver Marquis was bij mijn weten de eerste die echt gedegen research deed naar wat de geniaalste trompettist zou zijn die ooit heeft geleefd. En de trompettist waarvan ook geen noot op plaat is vastgelegd. Zijn reputatie is er een van horen zeggen. Maar Marquis bracht niet alleen Bolden zelf, maar ook zijn spel magistraal tot leven. Al lezende hoorde ik er de muziek bij die begin 20ste eeuw zovelen in New Orleans wist te raken. Dan ben je een groot schrijver.’

Beeldende Kunst: Matisse

La Danse (1910) van Henri MatisseBeeld Alamy Stock Photo

‘Als kind raakte ik al gefascineerd door afbeeldingen van die curieuze figuurtjes die Matisse had geschilderd. Als ik beelden bij jazzmuziek probeer te bedenken kom ik meestal bij zijn schilderijen uit. Dat hij zelf niet alleen veel van jazz hield maar er ook een boek over heeft gemaakt, hoorde ik pas later.

‘Eind jaren tachtig wilde ik voor de hoes van mijn album The Majesty of the Blues werk van hem gebruiken. Daarvoor zocht ik contact met zijn zoon Pierre, een ontmoeting die veel indruk heeft gemaakt. Ik was een jaar of 27 toen en was me steeds meer voor kunst gaan interesseren. Ook omdat ik veel op reis was en om tijd te verdrijven musea bezocht. Ik leerde het harde, schrijnende werk van Goya waarderen en de schoonheid van de schilderijen van Titiaan en Vermeer.

‘Hoe dan ook, Matisse opende die wereld van de beeldende kunst voor mij, en dat ik zijn werk mocht gebruiken vond ik echt een enorme eer.’

Film: Baby Doll (Elia Kazan, 1956)

Still uit Baby Doll

‘Deze film maakte Kazan, die mijn favoriete regisseur is, samen met toneelschrijver Tennessee Williams. Die ‘southern feeling’ in Williams’ werk heeft me altijd erg aangesproken. Misschien nog wel meer dan de films waarmee ik ben opgegroeid. Best gek eigenlijk want toen ik jong was kwamen Coppola en Scorsese met hun baanbrekende werk als The Godfather en Taxi Driver. Die zag ik ook en vond ik prachtig, maar ik neig toch meer naar de regisseurs van de generatie ervoor.

‘Zo is het eigenlijk ook met mij muzikale voorkeuren gegaan. Ik groeide op toen funk en disco groot werden. Maar hoewel ik verwaterde jazz-muziek zoals gespeeld door The Crusaders nog altijd wel kan waarderen, heb ik weinig met jazz uit de jaren zeventig. Al snel begreep ik dat de mooiste jazz een paar decennia eerder gemaakt werd. Zo is dat ook met film: die jaren vijftig-klassiekers zijn me dierbaarder dan de films uit mijn eigen jeugd.’

Eten: Sushi

Beeld colourbox

‘Zonder enige twijfel het lekkerste eten dat ik ken is sushi. Ik kan het iedere dag wel eten. ’s Morgens, ’s middags en ’s avonds wat mij betreft. De rest van de Japanse keuken mag er ook zijn. Een miso-soepje als ontbijt vind ik ook heerlijk. En ik ben ook een liefhebber van Chinees. Maar het is toch vooral sushi dat ik in die oosterse keuken zo bijzonder vind.

‘Met de band hebben we het vaak over eten en dan komt het gesprek vaak op wat we nu de lekkerste keuken vinden. Dan kom ik toch uit op de Italiaanse of de Franse. Gewoon omdat die completer zijn. Daar schenken ze ook veel aandacht aan desserts en voorgerechten. Dat vind ik belangrijk. Maar gek genoeg niet als ik in een Japans eethuisje ben. Doe mij maar sushi, denk ik dan. Lekker veel. Dan hoef ik geen voor- of nagerecht.’

Concertlocatie: Het Concertgebouw, Amsterdam

‘Ik ben in zo ongeveer alle concertzalen ter wereld geweest maar nergens heb ik het meer naar mijn zin dan in jullie Concertgebouw. Alles eraan is perfect. De akoestiek, de inrichting, die trappen, dat publiek om je heen. En dan de ligging. Zo dicht op de grote musea, midden in het centrum. Ik geniet daar altijd weer met volle teugen van. Natuurlijk, New York is bijzonder en ik houd van mijn geboortestad New Orleans, maar als ik hier aan kom wandelen en het Concertgebouw ontwaar, voel ik me zielsgelukkig.’

Het Concertgebouw in AmsterdamBeeld Cyrille Gibot

CV

1961 18 oktober geboren in New Orleans, vernoemd naar jazzpianist Wynton Kelly

1978 17 jarige Wynton Marsalis jongste student ooit op Tanglewood Music Center, Lenox, Massachusets.

1979 Studeert klassieke muziek aan de Juilliard School Of Music in New York.

1980 Door drummer Art Blakey gevraagd als trompettist in zijn Jazz Messengers. Blijft drie jaar en maakt definitieve keuze voor jazz.

1982 Eerste album onder eigen naam, Wynton Marsalis, voor Columbia.

1991 Artistiek leider (tot op de dag van vandaag) New Yorkse Jazz At Lincoln Center Orchestra.

1997 Wint als eerse jazzmuzikant de Pulitzer Prize For Music met album Blood on the Fields

2011 Album met Eric Clapton: Play the Blues – Live from Jazz at Lincoln Center

2019 Componeert en speelt muziek voor Bolden, biopic Dan Pritzker over leven trompettist Buddy Bolden.

Van Wynton Marsalis met het Jazz at Lincoln Center Orchestra verscheen onlangs de dubbel-cd The Music of Wayne Shorter.

Marsalis woont in New Orleans. Hij heeft drie zonen en een dochter uit twee relaties.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden