WeekendgidsMijke de Jong

Mijke de Jong over haar favorieten en waarom ze hoopt dat mensen woedend worden van haar film

null Beeld Els Zweerink
Beeld Els Zweerink

Na God Only Knows vertrok regisseur Mijke de Jong naar Lesbos om iets heel anders te doen. Even niet filmen en zich nuttig maken als vrijwilliger. Maar het bloed kroop waar het niet gaan kon: er kwam toch een film uit voort – een waarvan ze hoopt dat die mensen woedend maakt.

Filmregisseur Mijke de Jong is een beetje verliefd. Twee jonge meiden in haar filmworkshop waren zo hongerig naar kennis dat ze haar hart hebben gestolen.

De Jong: ‘Een tweeling zo mooi, zo veerkrachtig, zo vol levenslust dat ze haast licht gaven. En ze wilden nog actrices worden ook. Toen de workshop was afgelopen kwam een van de twee naar me toe en vroeg: ‘Mijke, mag ik in een film van jou spelen?’’

Wat zeg je dan tegen twee leergierige meisjes die hun vleugels willen uitslaan maar vastzitten in het goorste, stinkendste hellegat van Europa, kamp Moria op Lesbos?

De Jong, een gelauwerd regisseur wier films als God Only Knows en Layla M. empathie voor de hoofdpersonen voelbaar maken, was in dubio.

‘Als je niet weet of je iets kunt waarmaken, mag je het ook niet beloven. Maar Nahid en Malileh lieten me niet los.’

Toen ze terugkeerde uit Lesbos lag er toevallig een oproep van Telefilm, de organisatie die met televisiefilms maatschappelijke thema’s wil behandelen. Komt nog bij dat De Jong in Moria werkte voor ReFOCUS MediaLabs, een ngo die asielzoekers hun verhaal wil laten vertellen. Nahid en Malileh waren inmiddels verhuisd naar een kamp in Athene met meer bewegingsvrijheid. En via de Griekse coproducent kon tijdelijke woonruimte voor de meiden worden geregeld. Er lagen mogelijkheden. Samen met de tweeling en een klein Grieks/Afghaans/Nederlands team is ze in het diepe gesprongen

De Jong: ‘Ik dacht: die film moet nú gemaakt worden.’ Dus reisde de geëngageerde filmmaker begin februari terug naar Griekenland om daar All Along The Way op te nemen. Het verhaal van de tweeling Nahid en Maliheh – Zarah en Fatimah in de film – die vanuit Iran naar Europa vluchtten en na een gruwelijke moderne odyssee vast kwamen te zitten in Europa’s afvoerputje.

De Jong had al eerder indruk gemaakt met persoonlijke verhalen met een maatschappelijke weerslag. Layla M. uit 2016 vertelt over een jonge Marokkaanse vrouw, geboren en getogen in Amsterdam, die radicaliseert en naar het Midden-Oosten vertrekt. Bluebird uit 2004 gaat over een 13-jarig meisje dat op school wordt gepest om haar gehandicapte broertje. In dat rijtje past het verhaal van de twee meiden met plezier in het lijf, verdriet in de ogen en een zware, zware tocht achter de rug.

De Jong: ‘Dan te bedenken dat ik na God Only Knows iets heel anders wilde. Daarom was ik in 2020 naar Lesbos vertrokken. Even niet filmen maar als vrijwilliger mezelf nuttig maken met mijn vak.’

Ja, natuurlijk is het belangrijk dat mensen worden voorzien van de eerste levensbehoeften. ‘Maar het is ook vreselijk belangrijk dat ze hun verhaal kunnen vertellen. Dat ze de ellende waar ze elke dag aan worden blootgesteld kunnen vastleggen en delen.’

Nu kan dat bijna niet meer. De city reporters van ReFocus, de vluchtelingen die daar wonen en verslag uitbrengen met hun films, mogen nog nauwelijks filmen.

null Beeld Els Zweerink
Beeld Els Zweerink

Ze vindt de situatie in het kamp verschrikkelijk. En als je aan haar vraagt wat de film moet bewerkstelligen, zegt De Jong: ‘Ik hoop dat mensen woedend worden. Wij zijn ook verantwoordelijk voor een groot deel van de misère in Moria. We willen niet meer dan vijftig alleenstaande minderjarigen opnemen en vijftig kwetsbaren. Honderd bij elkaar! Als ik daar ben, schaam ik me voor het feit dat ik Nederlandse ben.’

Maar of het ook woede gaat worden... ‘Ik ben inmiddels de 60 gepasseerd en realistischer over de maatschappelijke impact van films. Mijn films gaan uiteindelijk altijd over mensen en hun drijfveren. Ik hoop wel dat het je als kijker een klein beetje verandert en dat je net als ik van de tweeling gaat houden. Dat je zulke meiden, als ze toevallig naast je komen wonen, als volledig mens ziet. Niet ‘gadverdamme, asielzoekers’ maar ‘goh, wat een leuke meisjes.’

Stad

Athene

‘Omdat ik er weer een tijdje zal zitten. Omdat ik vanaf het balkon van het familiehotelletje de zon kan zien ondergaan achter de Akropolis. Omdat Grieken zo gastvrij zijn. Maar ook vanwege Exarchia, de anarchistische wijk waar wij verblijven. Exarchia is alles wat Amsterdam in de jaren tachtig was. Het heeft dat broeierige creatieve met overal galeries en graffiti. Er is kunst, cultuur en poëzie. En dan dat straatleven. Het loopt allemaal een beetje chaotisch door elkaar heen. Daar hou ik van. Ik ben nu Grieks aan het leren, maar het is niet te doen. Ik kan net een beetje lezen.’

null Beeld Getty Images
Beeld Getty Images

Beeldende kunst

Apex van Arthur Jafa

‘De laatste keer dat ik met de mensen om me heen precies hetzelfde gevoel deelde, was toen ik met een vriendengroepje Apex zag van Arthur Jafa. Ieder van ons moest huilen. Apex is een video-installatie die op een technotrack meer dan 800 beelden eruit knalt. Het voelt willekeurig maar is heel precies geconstrueerd. Jafa presenteert beelden uit ons collectief geheugen vanuit zijn eigen Afro-Amerikaanse perspectief. Michael Jackson en de Dalai Lama worden afgewisseld met extreem geweld en bloedvergieten. Door de hoge snelheid en het dwingende karakter reageer je niet rationeel, maar kom je in een soort trance. Je voelt de woede en frustratie over hoe onrechtvaardig de wereld in elkaar zit. Maar soms ook blijdschap. Zo kom je in een emotionele achtbaan terecht. Ik denk dat het me zo raakte omdat het zo in onze tijd past. Al die prikkels, zo onoverzichtelijk. Als iemand daar op een associatieve manier orde in aanbrengt voelt dat inspirerend.’

Bezigheid

Meditatie van Davidji

‘In deze tijd raak ik bijna niemand meer aan. Als er ontmoetingen zijn, zit er vaak een scherm tussen. De prikkels die ik binnenkrijg zijn zo anders dan voor corona. De meditatie van Davidji helpt om ermee te dealen. Ik heb hem een paar maanden geleden ontdekt en volg zijn lessen op de app Insight Timer. Hij is, zoals hijzelf zegt, geen ouwe hippie maar iemand die gewoon zijn haar heeft laten groeien. En, heel belangrijk, hij is geen zwever. Daar hou ik niet zo van. Hij spreekt heldere taal, heeft een fijne stem en gevoel voor humor. Hij reikt je een mantra aan waar je op kunt mediteren, waarna een praatje volgt. Soms slaat het aan, soms niet. Maar hij pikt, met een veelheid aan kennis van spirituele stromingen, precies de juiste dingen uit die je helpen om bij jezelf te blijven. Pfft, bij jezelf blijven, dat klinkt weer zo... zo. Laat ik zeggen dat een half uur stilte in mijn hoofd me helpt dat rusteloze, die veelheid aan prikkels, te dempen.’

null Beeld

Theater

Weg met Eddy Bellegueule van Eline Arbo

‘De laatste keer dat ik door een voorstelling werd weggeblazen, was in Bellevue in Amsterdam. Zo’n voorstelling waarna wildvreemden, in het café, opgewonden na zitten te praten over hoe mooi het was. Dat mis ik wel een beetje.

Het verhaal is snel verteld. Opgegroeid in een grof arbeidersmilieu van een Noord-Frans dorpje, probeert de gevoelige homoseksuele Eddy in te passen. Hij wil een ‘normale’ jongen zijn maar uiteindelijk ziet hij geen andere optie dan zijn familie achter te laten en elders opnieuw te beginnen.

Dan de voorstelling. Arbo heeft alle rollen geabstraheerd en uit elkaar getrokken. Dat betekent dat alle acteurs ook alle rollen spelen. Iedereen speelt op een gegeven moment wel een keer Eddy of de vader, of de moeder. Dan is het verbijsterend hoe de acteurs moeiteloos wisselen van rol terwijl je toch de personages blijft volgen. Je krijgt zelfs mededogen voor ze. Het is zo rijk verbeeld en heeft ook nog eens dans, muziek. Alles wat theater mooi maakt.’

null Beeld Sanne Peper
Beeld Sanne Peper

Heldin

Katarina Kavalou

‘Ik heb Katarina en haar man Nikos leren kennen op Lesbos waar ze een taveerne in de baai hebben. Nikos was visser, maar nadat hij dode mensen in de zee had zien liggen, kon hij dat niet meer. Hij heeft samen met zijn vrouw de taveerne omgebouwd tot de ngo Home For All. Vorig jaar nog haalden ze mensen uit het kamp voor een zorgeloos dagje uit. Dat kan nu niet meer. Maar tegen de klippen op blijven ze maaltijden maken en brengen die naar het kamp. Fulltime, tot ze erbij neervallen. Engelen zijn het. Maar ze worden wel door de mensen in het dorp met de nek aangekeken.’

null Beeld Home For All
Beeld Home For All

Dichter

Marieke Lucas Rijneveld

‘Er is al zoveel over De avond is ongemak geschreven; daar wil ik het niet over hebben. Ik vind Rijnevelds poëzie ook vreselijk mooi. Ze heeft een scherp oog voor details. Daardoor denk je niet na over wat je leest, maar voel je het. Mijn dierbare collega regisseur Pieter Verhoeff, die vorig jaar is overleden, zou Rijnevelds boek verfilmen. Bij de afscheidsbijeenkomst droeg Rijneveld dan ook een gedicht voor, gewijd aan hem: Niet dat het niet mooi is geweest. De zin: ‘Ze fluisterden over jou, over de vuurtorenwachter die het licht is gaan zoeken, dat ze Friese doorlopers onder je koude voeten hebben gebonden en je naar een beter einde, de vrijheid gegeven.’ Dat was Pieter helemaal. Of: ‘Ik zou je tot mijn opa willen ridderen.’ Zo sterk en zacht zoals ze hem beschrijft. Ze heeft zijn essentie getroffen. Hier de laatste zin: ‘Wat ik bij me houd en als een film afdraait in het hoofd, de vuurtorenwachter die op Friese doorlopers het licht eruit schaatst.’ Iedereen was muisstil.’

null Beeld EPA
Beeld EPA

Tv-serie

Ethos

‘Ik ben niet zo’n bingewatcher. Maar goede vriendin Adelheid Roosen kwam een tijd geleden met de dwingende aanbeveling: ‘Mijk! Kijken! Nu!’ Meteen vijf afleveringen achter elkaar gedaan. Hier, de synopsis: ‘Een groep mensen in Istanboel overstijgt sociaal-culturele grenzen en raakt verbonden terwijl hun angsten en verlangens met elkaar verweven raken.’ Tja, zegt ook niet veel. De serie schetst in ieder geval ogenschijnlijk toevallige ontmoetingen. Je zou het een mozaïekvertelling kunnen noemen maar er zit bijna geen plot in. Het meandert maar door. Het is vrij traag, niet spannend en heeft geen cliffhangers. Hmmm, dit klinkt niet als een aanbeveling, hè? Hahaha. Maar Ethos presenteert wel mensen van vlees en bloed. Het is supergoed gespeeld zonder dat het per se realistisch is. Het is stijlloos en smaakvol. Mensen communiceren soms via de camera en een aflevering kan zomaar eindigen in een clip van drie minuten. Fascinerend.’

Regisseur

Andrea Arnold

‘Haar werk is nooit hetzelfde, maar wel altijd herkenbaar. Het combineert poëtische vormgeving met rauw realisme. ‘Realisme’, weer zo’n rotwoord. Levensecht is misschien beter. Dan heb je bijvoorbeeld een scène waar zo lang wordt gefilmd in een overvolle auto dat de beklemming toeslaat. Haar werk en leven lopen ook door elkaar heen. Voordat ze haar laatste film maakte was ze te gast op een filmfestival en besloot van de ene op de andere dag dwars door Amerika te reizen om een film te maken. Hup, rijden met een minicrew. Het werd American Honey. Een film waarin ze een groep verloren jongeren geheel onbevooroordeeld – dat is trouwens ook een rode draad in haar werk – portretteert. Het zijn geen losers maar survivors die van het leven houden. Je komt uit de bioscoop met een enorme boost en een gevoel van ‘yes’.’

CV Mijke de Jong

23 september 1959 Geboren in Rotterdam

1978 Studeert aan de Filmacademie. Ze maakt deel uit van de krakersscene

1989 Eerste film: In Krakende Welstand, over de krakerswereld. Filmprijs van de stad Utrecht

1993 Film Hartverscheurend wint Prijs van de Nederlandse Filmkritiek en de Swissair/Crossair Special Prize in Locarno

2005 Bluebird wint Glazen Beer voor beste speelfilm in Berlijn

2007 Tussenstand wint drie Gouden Kalveren, waaronder voor beste regie

2008 Het zusje van Katia, twee Gouden Kalveren en de Jeugdjuryprijs in Locarno

2010 Joy wint drie Gouden Kalveren

2016 Layla M. krijgt de Fritz-Gerlich-prijs in München en de publieksprijs op het Europees filmfestival Les Arcs

2019 God Only Knows wint Gouden Kalf voor beste mannelijke hoofdrol

Mijke de Jong is getrouwd met scenarist / producent / regisseur Jan Eilander.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden