Miep Gies in Da Ghetto

Erin Gruwell was een jonge lerares in Californië toen ze ontdekte dat haar probleemleerlingen wapens droegen, maar niet wisten wat de Holocaust was....

De herinnering aan Miep Gies ontroert Erin Gruwell (37) nog steeds. ‘Wij zijn een cultuur van valse iconen. We aanbidden mensen die nooit één zinnig ding hebben gedaan. Ik heb daar altijd tegen gevochten. Om te zien hoe een groep geharde, Amerikaanse tieners reageerde op Miep, als een absolute held, dat was*’ Ze drinkt wat water. ‘Dat was bijzonder.’

De Nederlandse vrouw die de familie van Anne Frank hielp in de Tweede Wereldoorlog, kwam in 1996 naar de school waar Gruwell lesgaf. Haar ‘probleemleerlingen’ hadden ontdekt dat Gies – nu 98 jaar – nog leeft. Ze zamelden geld in en haalden haar naar Long Beach, een rauwe stad ten zuiden van Los Angeles.

Miep Gies, fragiel en grijs, werd door een imposante leerling, Darrius, naar het podium geholpen. De jongeren luisterden ademloos. Gies sprak over Anne, over moed en het goede doen ‘omdat het góéd is’. Ze keek naar de zwarte en de hispanic-gezichten. ‘Anne Fank was een joods meisje, maar dat betekent niet dat haar geschiedenis alleen van belang is voor joodse kinderen.’ Ze waarschuwde voor een leven ‘gevuld met spijt omdat je mensen weigert te helpen’.

Toen Darrius zei dat hij nooit helden had gehad, maar dat Gies zijn heldin was, schudde zij haar hoofd. ‘Jullie zijn de echte helden.’

Rood mantelpak

Rood mantelpak
De ontmoeting was een van de vele opmerkelijke momenten in het leven van Gruwell en de 150 leerlingen die ze onder haar hoede had als lerares in lokaal 203 op de openbare Wilson High School. In een restaurant in New York vertelt ze verhalen uit The Freedom Writers Diary. Het is een collectief dagboek van Gruwell of ‘Miss G’, zoals haar leerlingen haar noemden en ‘haar’ jongeren. De lezer ziet hoe ze geleidelijk geweld, mislukking en de vloek van lage verwachtingen afzwoeren. Hoe ze een metamorfose beleefden door te lezen, te schrijven en te praten.

Rood mantelpak
Gruwell omschrijft haar filosofie: ‘Dingen voor elkaar krijgen die voorheen niet bestonden.’ Dit is wat ze al jaren doet, maar in 1994 lag het niet per se voor de hand. Erin was 25, net afgestudeerd en verloofd, idealistisch en een beetje wereldvreemd. Een keurig meisje dat het presteerde om op haar eerste dag als lerares Engels een rood mantelpak en parels te dragen. Ze ging de wereld veranderen en ze had er zin in.

Rood mantelpak
De leerlingen en collega-leraren reageerden sceptisch of zelfs vijandig. In haar klas heerste anarchie. De jongeren met leerproblemen werden door iedereen beschouwd als het laagste van het laagste. Onhandelbare kinderen zonder toekomst, uit gezinnen zonder vaders. Sommigen droegen wapens. Hun voorland was de gevangenis of de drugshandel.

Rood mantelpak
Ze leefden op school en thuis in groepen van hun eigen kleur en achtergrond. Het schoolplein was verdeeld in ‘gebiedsdelen’, legt een leerling uit in het boek. Beverly Hills voor de blanken, Chinatown voor de Aziaten, Tijuana Town voor de hispanics, en Da Ghetto voor de zwarten.

Te jong en te blank

Te jong en te blank
Waarom zouden zij iets aannemen van deze vrouw? ‘Ze is te jong en te blank. Ik geef haar een maand’, dacht een van de scholieren die eerste dag. ‘Je dringt nooit tot ze door’, zei een collega.

Te jong en te blank
Gruwell heeft zich altijd verzet tegen het woord ‘onmogelijk’. Het eerste keerpunt kwam toen een luidruchtige jongen, Sharaud, opeens bijna in tranen was. Iemand had een karikatuur van hem getekend: een negerhoofd met enorme, overdreven lippen.

Te jong en te blank
Achteraf gezien was het een bepalend incident, zegt Gruwell, ‘het eerste leermoment, dat ik móést aangrijpen’. Op het moment zelf reageerde ze instinctief en furieus. Zo begint haat en marginalisering, legde ze uit. ‘Dit is het soort propaganda dat de nazi’s gebruikten tijdens de holocaust.’

Te jong en te blank
Het was eindelijk stil in de klas. Een hand ging omhoog. ‘Wat is de holocaust?’ Nu was het de beurt aan de lerares om stil te vallen. Ze vroeg wie wist wat de holocaust was. Niemand. Ze vroeg wie weleens beschoten was. Vrijwel iedereen.

Te jong en te blank
‘Ik besloot dat tolerantie het hart van mijn lesplan moest vormen.’ Gruwell schudde de boel op door de leerlingen nieuwe plaatsen te geven. Ze verdiepte zich in de hiphop van Snoop Dogg, die zelf uit Long Beach kwam, en in het American football. Door mee te praten over zaken die de tieners bezighielden, drong zij tot ze door.

Te jong en te blank
Mokkend gingen ze akkoord met het idee een héél boek te lezen. Voor ze het wist, had iedereen vragen en ideeën over het Dagboek van Anne Frank. Een van de meiden, Maria, was vreselijk kwaad op Miss G omdat ze niet had verteld dat het zo zou aflopen. ‘Wat heb ik voor kans als Anne op die manier doodging?’

Schindler’s List

Schindler’s List
Steeds zocht Gruwell naar onorthodoxe lesmethoden. Ze had bijbaantjes om uit eigen zak te betalen voor boeken en schoolreisjes. Aan haar vader, buren, vrienden, politici en vermogende vreemden vroeg ze om steun en geld. Onder zachte dwang spoorde ze de jongeren aan hun ouders bij het schoolwerk te betrekken; de meesten praatten thuis nooit over school.

Schindler’s List
Ze nam de klas mee naar de film Schindler’s List en het Holocaust Museum. De banden tussen de leerlingen en hun vertrouwen in de lerares groeiden. Ze lazen Zlata’s Diary: A Child’s Life in Sarajevo van de Bosnische Zlata Filipovic. Miep Gies kwam, en later de oorlogsjournalist Peter Maass. Tijdens een reis naar Washington waren Congresleden tot tranen toe bewogen. En de groep stond op de trap van het Lincoln-monument, de plek waar Martin Luther King zijn I have a dream-toespraak hield.

Schindler’s List
Intussen waren de leerlingen dagboeken gaan bijhouden, in navolging van Anne en Zlata. Ze noemden zichzelf Freedom Writers, uit respect voor de Freedom Riders. Deze groep trok in de jaren zestig naar het zuiden van de VS om tegen racisme en wettelijke segregatie te strijden. Ze werden bespuugd, geslagen en uitgescholden, maar ze hielden stand omdat ze geloofden in hun principes. In 1999 kwam het boek van de Freedom Writers uit. Voor hun werk en inzet hebben ze tal van prijzen gekregen.

Sentimenteel

Sentimenteel
Gruwell kende Amsterdam. Ze was van de stad gaan houden en had er vrienden. In 1999 bracht ze een groep van 75 Freedom Writers naar het Anne Frank Huis. Het oorlogstribunaal in Den Haag werd bezocht, en later Auschwitz.

Sentimenteel
Na de publicatie van het boek begon Gruwell steeds vaker groepen toe te spreken. Ze stopte met lesgeven op Wilson High, richtte een stichting op om goed openbaar onderwijs te stimuleren en leraren bij te staan.

Sentimenteel
Gruwell verloor haar man in een echtscheiding en haar vader, steun en toeverlaat, overleed door een hartaanval. Met haar moeder had ze al weinig contact. Ze is soms eenzaam, maar zelden alleen. De agenda staat vol met speeches op scholen, conferenties en in jeugdgevangenissen. Ze beweegt haar gehoor vrijwel altijd tot tranen. Niet omdat ze sentimenteel doet, maar omdat ze verhalen vertelt die ontroeren en inspireren. Het verhaal over kansloze jongeren die eindexamen deden en in veel gevallen gingen studeren, treft mensen. ‘Deze kinderen kwamen vaker op begrafenissen dan op verjaardagsfeestjes’, zegt ze. ‘Maar verandering is mogelijk.’

Sentimenteel
Haar persoonlijke verhaal heeftGruwell opgeschreven in het boek Teach with Your Heart, waarin ze haar eigen metamorfose beschrijft: van een onzekere lerares naar een gewilde spreker voor groepen overal in de VS.

Sentimenteel
Miep Gies schreef de Freedom Writers een brief na haar bezoek. ‘Zonder aarzeling kan ik zeggen dat dit bezoek een van de bijzonderste ervaringen in mijn leven is geweest.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden