Met ramadan gaat het roer om

Zien sommige moslimjongeren ramadan vooral als een sociaal ritueel, anderen vinden ‘mentale energie’ in vasten. De druk om mee te doen is groot....

Door Janny Groen en Annieke Kranenberg

Eerder deze maand had economiestudente Fatma Kose een introductieavond voor haar bijbaan als enquêteur. Vlak voor negen uur openden de islamitische medewerkers zachtjes hun tassen en haalden ze zakjes tevoorschijn. ‘Iedereen deelde spontaan dadels uit toen het tijd was om het vasten te verbreken’, vertelt de 21-jarige Kose vanuit het kantoortje van de multiculturele studentenvereniging SUN in Amsterdam.

Typisch ramadan, vindt ze dat. ‘Moslims doen dan alles samen. Vasten, eten, bidden en je probeert zo veel mogelijk bij je familie te zijn. Dan realiseer je je extra goed hoe individualistisch de Nederlandse samenleving is.’ Ramadan betekent voor Kose huiselijkheid, rust en dicht bij God staan. Dat houdt in dat ze vaker in de Koran leest, ze religieuze lezingen bezoekt en voor haar studentenvereniging een iftar (avondmaaltijd tijdens ramadan) organiseert met als thema ‘broederschap’.

Kose herkent zich dan ook niet in het beeld dat Nederlandse moslimjongeren ‘minder aan de islam’ zouden doen. Uit recent onderzoek van het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) blijkt dat de ‘ontkerkelijking’ zich het snelst voltrekt onder moslims. Tien jaar geleden ging nog 47 procent van de Nederlandse moslims minstens één keer per maand naar de moskee, nu is dat 35 procent. De groep die wel gaat, bestaat vooral uit mannen van de eerste generatie.

Tijdens de vastenmaand zitten de moskeeën echter propvol. Ook met jongeren. Uit onderzoek van website Maroc.nl bleek vorig jaar dat liefst 97 procent van de ondervraagde moslimjongeren aangaf mee te doen aan de vastenmaand. Betekent dit dat de ramadan aan religieuze betekenis verliest en meer het karakter van christelijke feestdagen krijgt: een keer per jaar met Kerst naar de kerk? Gaat de ‘ontmoskeeïng’ hand in hand met secularisering? Of is hier sprake van een schijntegenstelling?

Mohamed el Aissati, voorzitter van Maroc.nl, denkt dat voor veel jongeren de religieuze waarde van ramadan niet voorop staat. Zij gaan mee in een sociaal ritueel, een traditie van ouders en grootouders. ‘Voor een deel is het keeping up appearances’, zegt El Aissati. ‘De sociale druk om mee te doen is bijzonder groot, maar in mijn omgeving zijn de meesten oprecht met ramadan bezig’. Hoe heftig die sociale pressie kan zijn, blijkt volgens hem uit verhalen op Maroc.nl. Zo gaat een bijdrage over een jongen die door zijn vader uit huis werd gezet omdat hij tijdens de ramadan niet naar de moskee wilde.

Maurits Berger, hoogleraar islam in West-Europa aan de Universiteit Leiden, gelooft er niets van dat Nederlandse moslimjongeren minder gelovig worden. ‘Integendeel. Deze generatie is juist heel bewust met religie bezig, alleen speelt de moskee daarin geen rol.’ Jongeren vinden geen aansluiting bij de moskeebesturen die veelal bestaan uit eerste generatie gastarbeiders. In de moskeeën wordt louter in het Arabisch gepredikt, een taal die ze niet kennen. Jongeren organiseren volgens Berger hun eigen bijeenkomsten.

Fatma Kose heeft op eigen houtje de diepere betekenis van ramadan ontdekt. Net als de meeste moslimkinderen begon ze rond haar dertiende mee te doen. ‘Mijn moeder is analfabete. Ze had me wel verteld wat je wel en niet doet tijdens de vastenmaand, maar meer wist ik niet. Ik wilde het echt begrijpen. Nu beleef ik de ramadanmaand bewuster. Ik gooi bijvoorbeeld niet zo snel papier weg. Ik sta stil bij het milieu.’

Ook voor Rashida Boukhizou (24) heeft de ramadan met de jaren meer inhoud gekregen. Ze voldoet geenszins aan het clichébeeld van een devote moslima – ze draagt geen hoofddoek, volgt een studie aan de toneelacademie – maar is welbewust met het geloof bezig. ‘Ik doe niet mee aan de ramadan voor mijn ouders. Voor mij heeft de vastenmaand spirituele betekenis’, vertelt ze in een grand café. De verslaggeefsters moeten vooral koffie bestellen, zulke verlokkingen kan ze prima weerstaan.

Boukhizou krijgt ‘mentale energie’ van het gevoel dat haar wilskracht wordt aangesproken. ‘Laatst had ik overdag enorme dorst, ik had ’s nachts een zoute tostie gegeten, dat was niet slim. Maar je moet het gewoon ervaren. Daardoor leer je jezelf kennen, het dwingt tot introspectie.’

Mustapha Barbouch (24) vond de ramadan vroeger, toen hij nog in Marokko woonde, leuker dan nu. ‘Daar was het veel gezelliger’, zegt Barbouch, die in 2004 naar Den Haag kwam, waar hij een productiebedrijf in Marokkaanse cd’s en dvd’s heeft. ‘In Marokko ging alles om vier uur ’s middags open en was het tot vijf uur ’s ochtends feest. Dat kan hier natuurlijk niet.’

In islamitische landen ligt het leven tijdens de vastenmaand zo goed als plat, terwijl in Nederland het normale werk- en studieritme gewoon doorgaat. Dit jaar is dat extra zwaar, omdat de vastenmaand vroeg valt en de dagen langer zijn. Aan het begin van de ramadan (21 en 22 augustus) moest voor half vijf ’s ochtends worden ontbeten; de avondmaaltijd werd rond negen uur genuttigd. Inmiddels zijn de dagen iets korter.

‘Ik verander bijna niets aan mijn dagelijkse patroon’, zegt een 27-jarige advocaat uit Den Haag, die niet met zijn naam in de krant wil omdat hij zijn cliënten ‘neutraal’ tegemoet wil treden. ‘Ik sport na het werk, gisteravond heb ik nog gevoetbald van zeven tot half negen.’ Tijdens de ramadan bezoekt hij ook borrels. ‘Sommige moslims zeggen dat dat niet mag, omdat je niet in een ruimte mag zijn waar alcohol wordt geschonken. Ik woon in een land waar mensen het normaal vinden alcohol te drinken, wie ben ik dan dat ik me daarvan zou distantiëren? Dat tast mijn religieuze beleving niet aan.’

Rechtenstudent Harun Yildirim (23) vindt eveneens dat de Nederlandse samenleving voldoende rekening houdt met vastende moslims. ‘Je kunt moeilijk elke groep tegemoet komen. Bovendien: ramadan is een persoonlijke keuze.’

Yildirim is nooit op onbegrip van collega’s of studiegenoten gestuit. ‘Collega’s hebben zelfs weleens een dagje meegevast.’ Vaker ervaart hij dat collega’s zich schuldig voelen omdat zij wel eten.

De mare gaat dat veel moslims tijdens de ramadan aankomen omdat ze na zonsondergang drie keer zo veel eten. Dat is niet de bedoeling, zegt Fatma Kose. ‘Je moet meevoelen met mensen die geen eten hebben. De profeet heeft gezegd dat je je maag vult met eenderde water, eenderde eten en eenderde lucht.’

Iedereen kent verhalen van jongeren die in het toilet stiekem een Snickers oppeuzelen. En, erkent ook eenieder, de verleiding is groot om onder de douche of bij het tandenpoetsen een slokje water te nemen. Als dat onbewust gebeurt, is het niet erg, vertelt Kose. Wie willens en wetens smokkelt, moet volgens de islamitische regels ‘zestig plus een dag vasten inhalen’, aldus de economiestudente. Praktijkvoorbeelden kent ze niet. In Marokko, zegt Mustapha Barbouch, ‘word je gestraft als je in het openbaar wordt betrapt’.

Iedereen kent ook jongeren die hun ouders voorliegen omwille van de goede vrede. Volgens Kose komt dit vooral voor onder laagopgeleiden. ‘Hoogopgeleiden zijn bewuster met het geloof bezig. Op het mbo wordt ook meer gerookt en gedronken.’

Asis Aynan (29), schrijver en mbo-docent, betwijfelt of het verband houdt met het onderwijsniveau. ‘Het is een enorm taboe om ervoor uit te komen dat je niet meer aan de ramadan doet’, zegt hij. ‘Vroeger deed ik mee voor mijn ouders. Drie jaar geleden ben ik gestopt, maar een groot deel van de familie denkt nog dat ik vast. Ik kan ze mijn motieven en gevoelens niet uitleggen.’

Vasten leidde bij Aynan in elk geval niet tot bezinning, ‘daar moet het toch om draaien’. Daarnaast bespeurt hij veel hypocriet gedrag bij anderen: ‘Er wordt echt veel gegeten.’ De schrijver is ervan overtuigd dat ramadan een aflopende zaak is. In 2016, als de ramadan midden in de zomer valt, zal de secularisering in een versnelling komen, voorspelt hij. ‘Dan moet je zeventien uur per dag vasten, die prijs is te hoog.’

De eerste scheurtjes neemt hij al waar. Een imam in Marokko die het nationale voetbalelftal tijdens belangrijke wedstrijden vrijstelt van vasten. Leerlingen op het ROC die hij in toenemende mate ziet zondigen. Jonge meiden die hun gemiste vastendagen (tijdens de menstruatie is vasten niet geldig) later niet inhalen, zoals de regels voorschrijven. ‘Niet dat ik de ramadan wil afschaffen’, zegt Aynan. ‘Ik draag geen haat jegens het geloof. Ik ben ook een moslim, in culturele zin. Maar het idee dat religie terug is, geloof ik niet. Het zijn een paar orthodoxe stuiptrekkingen.’

Harun Yildirim interpreteert de tijdsgeest anders. Hij ziet juist veel jongeren die ramadan aangrijpen om het roer drastisch om te gooien. ‘Die stoppen met roken en drinken. Het is vergelijkbaar met de goede voornemens met oud en nieuw. Alleen worden wij de volgende dag niet wakker met een kater en zijn we alles vergeten. We hebben dertig dagen om het echt anders te doen.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden