Met het overlijden van Tiemen verloor Middelstum zijn melkboer

Een ode aan de SRV-man als huisvriend

De melkboer is niet meer. De venters langs de deur zijn zo goed als uitgestorven. Maar het verdwijnen van melkboer Tiemen was wel erg plotseling. Zijn dochter schreef een ode aan de SRV-man als huisvriend.

De rijdende winkel van Tiemen van Dijken in het land rond Middelstum. (Foto: Kees van de Veen)

Tiemen, de melkboer van 't Hogeland, pakte zijn fiets om nog even snel wat zuivel na te brengen bij Fraamborg, een gezinsvervangend tehuis. Dat was vlakbij, daar hoefde Tiemen van Dijken niet helemaal de verswagen voor te starten. Hij draaide de weg op, maar zag de auto met aanhanger niet aankomen.

Daar lag hij, voor zijn eigen deur, tegenover Garage Pier in Middelstum. Op de straat was een pak karnemelk leeggelopen. 'Je moet niet schrikken Betty', kreeg zijn toegesnelde vrouw te horen, 'maar het is Tiemen die daar ligt.'

De meiden van de huishoudschool keken uit naar Tiemen met zijn winkelwagen. (Archief familie)

Nergens in het Hogeland klonk in die dagen de claxon van de melkboer. Mandjes met lege flessen bleven buiten staan.

Twaalf dagen later overleed hij op 3 juni 2015, op 59-jarige leeftijd. 'Het dorp is drie weken in rouw geweest', vertelt Betty in de huiskamer. 'En sommige klanten zijn het nog steeds. Ik hoor ze zeggen: 'Het was uw man, maar het was mijn melkboer. Ik mis mijn melkboer nog elke dag.'

Veertig jaar lang was Tiemen van Dijken de melkboer van 't Hogeland geweest - een uitstervend beroep, op een krimpend en vergrijzend platteland, met zijn mobiele supermarkt heersend in het gebied van Godlinze tot aan Den Andel, Stedum, Kantens en Onderdendam. Hij was een sociale draaischijf, een mantelzorger, die koffie dronk bij oude dametjes in gehuchten, die de eenzamen in de gaten hield. Nu is hij vereeuwigd in een boek van zijn dochter, Margriet van Dijken, die is opgegroeid met één altoos terugkerende dialoog:

'Van wel binn joe er ain?' (van wie ben je er eentje?)

'Van de melkboer. Van Tiemen.'

'Oh van Tiemen! Echt eentje van de melkboer dus.'

Tiemen van Dijken en zijn Winkel aan huis. (Privébeelden)

Margriet van Dijken (35) staat voor haar ouderlijk huis en wijst waar haar vader werd aangereden. De auto kwam uit de dorpskern van Middelstum. De automobilist had er niks aan kunnen doen. Tiemen schoot zo de weg op, niks voor hem, hij moet er met de kop niet bij zijn geweest. Zou het dan toch te maken hebben gehad met die duizelingen, waar hij al twee jaar last van had?

Die avond ervoor sprak hij erover met zijn Betty. Want ze zag echt wel dat hij alles langzaam deed, vertraagd bijna, toch weer die duizelingen, hoor. Maar 's morgens liet hij weten dat hij zich kiplekker voelde, hij had zijn kop er goed bij. Ja, telkens die kop. Hoe zat het toch met zijn kop? Een virus op zijn evenwichtsorgaan - dat zeiden ze telkens. Maar waarom ging dat draaierige gevoel niet over?

Zijn neef Klaas was aan hersentumor gestorven en dat bleef aan Tiemen hangen. Lange tijd dacht hij dat het hem ook zou overkomen. Hij zei altijd: 'Als ik doodga, ga ik dood door mijn kop.' Een scan bracht hem duidelijkheid: het zag er goed uit, maar Tiemen was nog niet overtuigd. 'M'n kop is goud, maar nu moet ik zelf nog terugkomen.'

Een voorbijganger, die het ongeluk zag gebeuren, heeft nadien met een sopje het bloed en de karnemelk van de straat geschrobd.

Margriet doet de schuur open waarin de mobiele supermarkt altijd stond. Er staat nu een caravan in, en her en der verspreid spullen van Tiemen. Een kaasmes. Zijn weegschaal. Zijn werkschoenen.

En moet je daar eens kijken: een flink reclamebord 'T. van Dijken' hangt aan de muur. Die heeft hij nog persoonlijk weggehaald bij het hoofdveld van de lokale voetbalclub, na een telefoontje van het bestuur. Na dertig jaar trouwe dienst lieten ze 'm barsten en werden de veertig kratjes bier voortaan - goedkoper! - bij de groothandel gehaald.

De verswagen zelf staat al twee jaar bij Rengocar in het Brabantse Sint-Oedenrode, ongebruikt dus, in de verkoop. De letters 'Tiemen van Dijken' zijn er vanaf gehaald, had Margriet nadien gezien. Bij het leeghalen van Tiemens wagen, na zijn dood, kregen ze de vastgeplakte foto's van zijn vier dochters, vrouw, vader en moeder boven zijn bestuurdersstoel nog wel los gepulkt. Dat lukte niet met het tekstje van de Groningse zanger Ede Staal, 'Zalst du altied bie mie blievn.' (Zal je altijd bij me blijven.)

De rijdende winkel van de overleden Tiemen van Dijken. (Foto: Kees van de Veen)

De verwachting is dat Tiemens verswagen op een dag als onderstel van een carnavalswagen een tweede leven krijgt. Want startende jonge melkboeren die met zo'n tweedehandsje het afzetgebied aftuffen, staan niet in de rij.

Margriet zit in de auto, we gaan de oude ronde van de melkboer doen, kriskras door het wat nu het aardbevingsgebied wordt genoemd. De kaart van Groningen heeft ze erbij gehaald en het vaste schema dat hij hanteerde, dag na dag. Zo ging hij, rijdend door zien laand, maximaal 80 kilometer per uur tuffend over slingerwegen ten noorden van Reitdiep en Damsterdiep, naar karrewieldorpen, langs glooiende koolzaadvelden en grauwblauwe klei, meezingend met een gouwe ouwe uit de radio.

Behalve een liefdevol en melancholisch relaas over haar vader, is haar boek ook het verhaal over de teloorgang van een beroepsgroep, en de afkalvende middenstand op het platteland. Na de oorlog waren er volop melkventers, in Middelstum alleen al waren vier melkboeren, met ieder een eigen wijkje.

In 1967 werd de wet aangepast, vanaf dat moment mochten ook zelfbedieningszaken en supermarkt verse melk slijten. Daarbij kregen steeds meer huishoudens een koelkast: dagelijks verse melk kopen hoefde niet zo nodig. Later werd ook de minimumprijs van melk losgelaten en voerden de opkomende supermarkten een ware prijzenslag. De middenstand werd onder de voet gelopen.

In een reactie staken melkhandelaren en groothandelaren de koppen bij elkaar. De SRV werd opgericht, Samen Rationeel Verkopen, onder leiding van Cor Boonstra, de latere Philips-topman. Melkboeren kwamen in een SRV-wagen terecht, een rijdende minisupermarkt. Op het hoogtepunt waren er wel tweeduizend rijdende winkels in Nederland, de wagens werden steeds langer. Je kon er ook zegels sparen en er was een veel gezongen reclamelied:

Leve de man van de S.R.V.

Van je hiep, hiep, hoeree

Tiemen werd op den duur ook een SRV-man, maar dat hoefde niemand te weten. 'Rijdende verswinkel. Zegt u het maar', stond er op zijn winkelwagen. SRV stond volgens hem voor Samen Rotzooi Verkopen, want hij noemde zich in alles een eigen baas. Eigenzinnig bovendien, want welke melkboer had nou een poster van Ria Beckers' Politieke Partij Radicalen in de wagen hangen? Al op zijn 16de moest hij op de winkelwagen. Zijn vader was ernstig ziek geworden en hij werd de kostwinner van het gezin. De burgemeester van Middelstum gaf 'm zelfs ontheffing, zodat hij al mocht rijden.

Foto: Kees van de Veen

'Hij was in zijn jonge jaren echt een bezienswaardigheid in het dorp', vertelt Betty. 'Hij zag er woest uit met dat lange haar en die grote donkere baard, hij leek wel op Jim Morrison van The Doors. De meiden van de huishoudschool keken er echt naar uit als Tiemen met zijn winkelwagen voorbij reed. Dan renden ze naar buiten en floten hem na.'

Wat mede zijn roem in Middelstum bepaalde, was zijn rol als dj Bubble Up in café Pik in Middelstum. Ook gold hij als een bekende speler in het 'melkboerenvoetbal': melkboeren die tegen lokale voetbalclubs speelden. Echt kans maakten de meiden van de huishoudschool niet bij deze 'roekeloze bungel'. In een andere uitgaansgelegenheid, discotheek Brandsen in Stedum, had hij al het meisje van zijn dromen gezien, een donkerblond hippiemeisje, gehuld in een jas gemaakt van moeders tafelkleed. Dat was een aparte. Daar wilde hij mee. Na zeven jaar verkering trouwden ze in de Mariakerk in Westerwijtwerd.

Margriet zet koers naar Bedum, via Onderdendam, op weg naar Richard van der Maar, een van de laatste nog rijdende melkboeren van Groningen. De teller staat nu op negen, nadat onlangs Burdy, de zingende Groningse melkboer, buschauffeur is geworden. In heel Nederland zijn er nog zo'n tweehonderd.

Van der Maar heeft het modern aangepakt: via Facebook en Twitter kunnen boodschappen worden besteld en middels een app is in de gaten te houden waar de winkelwagen uithangt. Check. De winkelwagen is op dit moment op een bedrijventerrein in Bedum, in zijn eigen loods.

'Toen Tiemen nog in coma lag, belde Richard op', vertelt Margriet.' Zal ik de zuivel en de andere versproducten overnemen? Dat was natuurlijk sympathiek, want anders zou alles bederven. Ook vroeg hij netjes of hij in Onderdendam mocht venten. Dat was goed hoor. Mijn vader wist dat Richard een echte melkboer was, met de service en het sociale voorop.'

De wagen van Richard van der Maar, een van de laatste rijdende winkels in Groningen. (Foto: Kees van de Veen)

Van der Maar doet de deur van zijn loods open. Hij zegt zijn kar aan het bijvullen te zijn, vanavond rijdt hij de wijk in, dan zijn de werkende mensen tenminste thuis. Klandizie genoeg, ondanks de aanwezigheid van drie supermarkten in Bedum. 'Je moet er voor de mensen zijn.' Hij noemt zich een geboren melkboer, hij hielp als 8-jarige al de melkboer in Roodeschool. 'Melkboer kun je niet worden. Dat ben je.' In de loods heeft hij ook zijn woning, dat is wel zo handig, meent hij, 'dan ben ik zo de wagen weer in. Elke dag een uitje met plezier, vergeet dat niet. 't Is elke dag anders.'

Margriet stapt de winkelwagen in en kijkt even gedesoriënteerd om zich heen. 'De koffie stond niet daar. En de zuivel ook niet.'

Richard: 'Jouw vader had de groente aan de andere kant.'

Margriet: 'Door die geur van de wagen komt het weer helemaal terug. Ik vind het emotioneel om hier te staan, al is dit niet de wagen van mijn vader. Tiemen had overal handgeschreven papiertjes hangen. 'Actie! Gevulde koeken'.'

Van der Maar: 'Toen ik Tiemens wagen leeghaalde, zag ik pas hoe oud

-ie was. Ik kreeg 'm moeilijk aan de praat.'

Margriet: 'De accu deed raar, en de koeling.'

Van der Maar: 'Er was altijd trammelant.'

Tiemens motto 'gewoon moud hold'n en melk drink'n (houd moed en drink melk) was wat hij zichzelf ook voorhield, de laatste jaren. Hij had dan wel in 2000 een andere wagen gekocht, het werd er niet makkelijker op. Onder supermarkten was een nieuwe prijzenoorlog gaande, kleinere zelfbedieningswinkels moesten eraan geloven. Producten bij Albert Heijn waren goedkoper dan de inkoopprijzen van Van Dijken. Hij moest een steeds grotere route rijden, voor zijn 'stopkes', voor steeds minder en oudere klanten.

In Middelstum alleen al waren vier rijdende melkboeren. (Privébeelden)

Zijn verste adres was in Godlinze, bij boerenechtpaar Martie en Jan Wiersema - op de oprijlaan van hun huis parkeert Margriet de auto. 'Dat is nou jammer, Jan is er niet', zegt Martie (81) in haar huiskamer. 'Hij is takken aan het snoeien op het kerkhof. Ik hoop dat-ie snel terugkomt. Ik heb 'm graag nog een tijdje bij me.'

Jan kon heel goed met Tiemen, zegt Martie. Op de luxe stoel voor het raam nam Tiemen elke woensdag plaats, om een uurtje of vier, nadat hij de boodschappen had afgeleverd. Kon-ie zijn wagen in de gaten houden, een kopje thee bij de hand. Met Tiemen konden ze over alles praten, hij wist van politiek, van wat er in de wereld speelde, hij maakte grapjes. Ze voelde dat een persoonlijk gesprek bij hem in goede handen was. Wat bij Tiemen blijft, blijft in de kar van Tiemen.

'Ik ben geen winkelloper', zegt Martie. 'Je hebt geen contact met de mensen, zoals met Tiemen. In Appingedam stond ik in de hal van de Albert Heijn, en ik ben gelijk omgedraaid, ik werd er beroerd van. Als je afgelegen woont, ben je blij dat iemand langskomt. De wereld komt Tiemens tekort. Tiemen, die arme Tiemen. Ik vind het nog steeds heel naar dat-ie er niet meer is. Het was zo'n fijn mens.'

T-is nou stil bie mie in 't loantje

Klingeln heur ik nou nooit weer

Gain minsk kin zulks begriepen,

Tiemen is der ja nait meer

(Schrijft Annie Mekel, een klant uit Middelstum)

Melkboer Tijmen van Dijken

Margriet maakte een rondreis door Centraal-Azië toen het onheil haar bereikte. Ze kwam uit Tibet en was die dag uit de trein gestapt in het Chinese Shangri-La. Ze was vroeg naar bed gegaan, de dag ervoor had ze iets verkeerds gegeten. Haar zus Hanneke stond op het punt te trouwen met haar vriendin en daarom zou ze teruggaan naar Nederland. Er werd gebeld, er werd heel veel gebeld. Toch maar eens kijken wat er aan de hand was, dacht ze. Vader heeft een ernstig ongeluk gehad! Onmiddellijk kleedde ze zich aan en pak 'm beet vijftig uur later zat ze aan het bed van haar vader in een Gronings ziekenhuis. 'Het was zinloos, er was geen kans op herstel meer.'

Voor de begrafenis van de melkboer van 't Hogeland leek de hele regio te zijn afgekomen. Zo nuchter als hier vind je ze nergens, heet het, maar toen even niet. Een vriendin van Margriet vroeg haar nadien of haar vader soms burgemeester was geweest, al dat volk op de been. Op het altaar van de Hoeksteenkerk stond z'n racefiets, die naar zijn beste vriend Eppie zou gaan.

En aan het einde van de dienst was daar bijna acht minuten lang Stairway to Heaven van Led Zeppelin - de dominee had vooraf gevraagd of het ook zo hard moest, ja het moest hard, daar hield de melkboer van. Na 5 minuten en 55 seconden, bij het inzetten van de gitaarsolo, werd hij de kerk uitgedragen, en ging er een lint van mensen door de straten van Middelstum, op weg naar de begraafplaats. De route voerde langs het ouderlijk huis, met de schuur met deur wagenwijd open. Daar stond vol in het zicht, de mobiele supermarkt van Tiemen van Dijken, de melkboer van 't Hogeland.

Margriet: 'Dat was een laatste groet, aan elkaar.'

Het boek van Margriet van Dijken Tiemen, melkboer van 't Hogeland verschijnt volgende week bij uitgeverij Passage, euro 19,99.

Margriet van Dijken schreef een boek over haar vader. (Foto: Gea Schenk)