Mediteren volgens de leer van Siddharta verheugt zich net als in de jaren vijftig in toenemende belangstelling 'Boeddhisme past bij ons wetenschappelijke wereldbeeld'

De snelst groeiende religie van Nederland is het boeddhisme. Met de première van de film Seven years in Tibet, vandaag, zal Boeddha nog meer winnen aan populariteit....

Van onze verslaggever

Peter Giesen

OEGSTGEEST

De meditatieruimte ruikt naar wierook. Vijf figuren zitten roerloos op een kussentje. Ze ademen geconcentreerd in en uit, anderhalf uur uur lang. De meditatie in boeddhistisch centrum Shambhala in Oegstgeest is een bijna tergend tegengif voor het haastige tempo van alledag.

Voor buitenstaanders is meditatie een abstract begrip. Voor ingewijden daarentegen is het een intense, zeer concrete ervaring, zeggen ingewijden. Door meditatie kun je de eigen geest aanschouwen, je bevrijden van illusies en geestelijke blindheid.

'Die persoonlijke beleving missen veel mensen in de traditionele kerken', zegt dr. M. Kloppenborg, hoogleraar godsdienstwetenschap aan de Universiteit Utrecht. Het boeddhisme is relatief de snelst groeiende religie van Nederland, aldus Kloppenborg. Er zijn naar schatting dertienduizend autochtone aanhangers en twintigduizend boeddhisten uit landen als Vietnam, China en Sri Lanka.

De boeddhistische gemeenschap raakt steeds beter georganiseerd. Zij heeft een eigen kwartaalblad en er zijn zelfs plannen voor een boeddhistische omroep.

Ook in Hollywood is Boeddha populair. Vandaag gaat de film Seven years in Tibet in première, met Brad Pitt als de Oostenrijkse alpinist Heinrich Harrer, die diep onder de indruk raakt van de Dalai Lama. Volgend jaar komt Kundun van Martin Scorsese, een gedramatiseerde biografie van deze geestelijk leider uit Tibet. Macho-acteur Richard Gere is boeddhist, evenals componist Philip Glass, muzikante Courtney Love en regisseur Oliver Stone, meldt het Amerikaanse weekblad Time.

Tina Turner spreekt elke dag haar mantra uit, 'toewijding aan de mystieke wet van de Lotus Soetra'. De Dalai Lama heeft zelfs de luidruchtige punkrappers van de Beastie Boys aangeraakt. Vocalist Adam Yauch is boeddhist geworden en strijdt nu tegen de Chinese overheersing van Tibet.

Wat maakt het boeddhisme zo aantrekkelijk? 'De leer is vrij gemakkelijk in overeenstemming te brengen met ons wetenschappelijk wereldbeeld', denkt Kloppenborg. Het boeddhisme is geen godsdienst in de strikte zin des woords, omdat het geen God kent. De vraag of een opperwezen bestaat, wordt open gelaten, omdat zij slechts tot ongefundeerde speculaties zou leiden. Het boeddhisme is niet gericht op het bovennatuurlijke, maar op de mentaliteit van het individu. De mens kan zichzelf verlichten door meditatie.

'Je krijgt een veel scherper beeld van de werkelijkheid. Je hebt allerlei fixaties en muizenissen waar je je nauwelijks van bewust bent, maar die toch je dag kleuren. Door te mediteren word je je daar bewust van, zodat je ze ook kunt loslaten', zegt dr. H. de Wit, boeddhistisch leraar van de Shambhala Organisatie en auteur van enkele boeken over contemplatieve psychologie.

Het boeddhisme is gesticht door de Indiase prins Siddharta Gautama, geboren in 563 voor Christus. Hij groeide op in de beschermde omgeving van het paleis. De confrontatie met het lijden en de armoede buiten het hof schokte hem diep. Zijn comfortabele leven kwam hem ineens kunstmatig voor. Op 29-jarige leeftijd verliet hij zijn gezin, op zoek naar de waarheid.

Aanvankelijk raakte hij onder invloed van een radicale hindoe-stroming, die meent dat geluk slechts bereikt kan worden door totale onthechting van het aardse, lichamelijke bestaan. Haar ultieme doel is complete zelfbeheersing, zodat men kan vasten tot de dood erop volgt. Op een zeker moment is Siddharta zo verzwakt, dat hij flauw valt in een rivier, zo wil de overlevering. Een vrouw redt hem van de verdrinkingsdood.

Wanneer hij ten slotte verlichting bereikt predikt hij, als de Boeddha (de 'ontwaakte') de middenweg tussen ascese en exces. Volgens de Boeddha is er op zich niets tegen materieel bezit en ander aards genot, maar mag een mens er nooit de slaaf van worden.

Na de dood van Siddharta, rond 480 voor Christus, ontstaat een grote variatie aan boeddhistische stromingen. In Nederland zijn vooral het Tibetaanse Vajrayana en de Japanse Zen populair. Ook de beleving van het boeddhisme loopt sterk uiteen. Er zijn monniken die een celibatair en zeer sober leven leiden in een oncomfortabel bergklooster. 'Maar er zijn ook tradities, die stellen dat je alle aspecten van het leven ''op het pad'' kan en moet brengen', zegt De Wit. Wat zou spiritualiteit waard zijn als zij ons niet in staat stelt om te kunnen gaan met de verleidingen van rijkdom, drank, drugs en seks?

Siddharta streed tegen de hindoepriesters, de Brahmanen, die gelovigen onderwierpen aan een autoritair systeem van goddelijke straf en beloning. Gehoorzaamheid aan de traditionele rituelen zou beloond worden, volgens de Brahmanen, zo niet in dit leven dan toch in een volgende incarnatie.

In de jaren vijftig werd het boeddhisme populair bij de dichters van de Beat Generation, zoals Jack Kerouac en Allen Ginsberg. Ook zij wilden zich ontworstelen aan een autoritaire God, en aan priesters die mensen opzadelen met schuldgevoelens als zij de regels van de kerk niet volgen.

In de jaren negentig voldoet het boeddhisme aan de behoefte aan introspectie in een complexe wereld. Anders dan in de fifties is het niet meer rebels om aan Zen te doen. Hoogleraar Kloppenborg: 'Tegenwoordig kun je de top van IBM in een Zen-centrum aantreffen.'

Het boeddhisme is echter geen feelgood-religie, meent De Wit, zoals menige New Age-variant die de zoekende mens niet alleen spiritueel geluk, maar ook zakelijk succes belooft. Wie echt wil, kan alles bereiken, wordt in talloze workshops verkondigd.

Het ideaal van de boeddhist is daarentegen onbevangenheid en geestelijke vrijheid. Een mens moet geen slaaf worden van zijn verlangen naar succes en bezit, meent De Wit, zoals ook relaties pas floreren als de bezitsdrang overboord is gezet.

'Fixatie op een doel belemmert daarom je spirituele groei. Natuurlijk kan een mens niet zonder doelen, maar je moet er niet je ziel en zaligheid aan verkopen.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden