Marokko's niet-bestaande kinderen

De Marokkaanse overheid erkent traditioneel gesloten huwelijken niet...

Op haar 18de was Azia el Khomri al twee keer gescheiden en had ze een kind. Haar eerste huwelijk sloot ze op haar 15de, omdat haar vader dit zo had geregeld met de vader van haar echtgenoot. Maar de echtgenoot zelf kwam nooit opdagen. Twee jaar later gaf Azia’s vader haar snel weg aan haar tweede man, anders zou ze te oud worden om opnieuw te trouwen.

Dit tweede huwelijk werd gesloten met het uitspreken van de Fatiha, een korantekst, maar werd nergens in Marokko geregistreerd. Dat kon niet, omdat Azia officieel nog was getrouwd met echtgenoot nummer één. Pas toen die 300 euro had gekregen, in Marokko het gemiddelde maandinkomen, stemde hij in met de ontbinding van het huwelijk.

Azia was intussen ingetrokken bij haar nieuwe schoonouders. Zoals gebruikelijk op het platteland van Marokko werd zij het hulpje, om niet te zeggen de slavin, van haar schoonmoeder. Het boterde niet tussen die twee. Haar schoonmoeder vond haar lui en vies, en daarom keerde Azia terug naar haar ouders met Ala, haar zoontje, dat veertig dagen daarvoor was geboren.

Fatima Mernissi, een beroemde Marokkaanse sociologe, vindt het niet meer nodig te schrijven over de beroerde situatie van de Marokkaanse vrouw. In de jaren tachtig maakte zij tot ver buiten Marokko furore met haar boeken over dit onderwerp, maar nu zegt zij: ‘Dat was toen. Intussen is er veel veranderd.’

Dat is ook zo, aldus Bouchra Abdou van de Marokkaanse vrouwenorganisatie Ligue Démocratique des Droits des Femmes (LDDF). ‘Op het gebied van vrouwenrechten loopt Marokko voorop in de Arabische wereld. Maar op het platteland is de situatie nog steeds verschrikkelijk.’

De LDDF houdt kantoor in Casablanca en daar gaat voortdurend de telefoon. Abdou is bezig twee ‘karavanen’ te organiseren, zoals zij het noemt. Het zijn voorlichtingscampagnes die in de buitengebieden van Marokko en zelfs in Algerije worden gehouden, om vrouwen bewust te maken van hun rechten.

Zelf ging Abdou eind 2008 mee met zo’n karavaan naar dorpjes rond Safi, aan de Atlantische kust. Wat ze daar zag en meemaakte, hield ze niet voor mogelijk. Het grootste probleem was dat een onnoemelijk aantal huwelijken nergens is geregistreerd, net zoals de tweede echtverbintenis van Azia.

Trouwen met de Fatiha, zoals het heet, is een oude Marokkaanse traditie die vooral buiten de grote steden in ere wordt gehouden. Voor de grotendeels analfabete plattelandsbewoners is een huwelijk daarmee geldig, maar de Marokkaanse staat denkt er anders over.

Zolang de verbintenis niet door een overheidsambtenaar is geregistreerd, bestaat ze niet en kunnen de kinderen die eruit voortkomen, zoals Azia’s zoontje Ala, niet bij de burgerlijke stand worden ingeschreven.

Dit heeft tot gevolg dat de kinderen niet naar school kunnen, want daarvoor moeten ze een geboortebewijs hebben. Zo blijft het analfabetisme in stand, vooral op het platteland.

In 2004 pakte de Marokkaanse overheid het probleem aan. In februari van dat jaar werd de nieuwe Moudawana van kracht, de Marokkaanse familiewet. Artikel 16 daarin bepaalt dat alle niet-geregistreerde huwelijken binnen vijf jaar alsnog officieel konden worden gemaakt.

‘Dat artikel was bij uitstek bedoeld om de emancipatie van vrouwen te bevorderen’, zegt Bouchra Adbou. ‘Want zolang hun huwelijk niet is geregistreerd, hebben zij en haar kinderen geen enkel recht. Bij een scheiding krijgen ze geen alimentatie, en zij en de kinderen erven niets bij het overlijden van de echtgenoot.’

Afgelopen februari verstreek de termijn van vijf jaar. Volgens Abdou liggen bij rechters in het hele land nog meters aanvragen voor huwelijksregistratie die niet kunnen worden gehonoreerd omdat ze te laat zijn. Daarnaast, heeft ze gemerkt, zien veel plattelandsbewoners het nut van registratie niet in.

Het betekent dat er nogal wat huwelijken en kinderen in Marokko zijn die officieel niet bestaan. Niemand in Marokko kent de aantallen, maar volgens Abdou zou het kunnen dat Marokko niet 30 miljoen inwoners telt – wat op papier het geval is – maar meer dan 40 miljoen.

De problemen kunnen worden aangepakt als ook de vrouwen op het platteland emanciperen, zegt ze. Daarvoor zijn voorlichting, scholing en financiële onafhankelijkheid nodig, zodat meisjes als Azia el Khomri niet meer hoeven in te stemmen met een onofficieel huwelijk dat alleen in het belang is van de man. Want hoe minder hij zich vastlegt, hoe gemakkelijker hij van haar afkan.

In het dorp van Azia blijkt de weg naar vrouwenemancipatie nog lang. Zij komt uit Souk-Telata, een gat met driehonderd inwoners in het noordwesten van Marokko. Het is hier normaal dat de mannen kif roken en dat de vrouwen het meeste werk verzetten – en toch zijn de mannen de baas. Zo kon het gebeuren dat Souk-Telata op een ochtend werd opgeschrikt door een vent die zijn vrouw met een ijzeren ketting te lijf wilde gaan.

De familie El Khomri woont in een soort schuur, waar de kippen in- en uitlopen. Zittend op de grond rookt Azia’s vader Ahmed zijn pijp. Voordat hij Azia’s moeder trouwde, vertelt hij, versleet hij zeven echtgenotes. Twee stierven en de rest zette hij aan de dijk.

Ahmed lacht trots om dat aantal; het lijkt hem niet te deren dat de vrouwen hiervan de dupe zijn. In dorpen als Souk-Telata wordt bij echtscheiding de vrouw per definitie als schuldige gezien en haar positie is helemaal belabberd als haar huwelijk niet is geregistreerd.

Los van alle gevolgen waarop Bouchra Abdou al wijst, is er nog iets: de vrouw heeft nooit een huwelijksakte gehad en kan nu aan geen enkele eventuele volgende partner uitleggen waarom zij geen maagd meer is. Daarmee is zij zo goed als waardeloos geworden.

Het overkwam Aicha Houmani, een vrouw van begin 30 uit Souk-Telata. Haar moeder vertelt haar verhaal bij de familie El Khomri, want Aicha komt de deur bijna niet uit. Aicha is dertien jaar geleden getrouwd, maar haar echtgenoot ging er na een jaar vandoor toen zij beviel van haar zoon. Aicha belandde weer bij haar ouders, maar zij voelt zich nog altijd in de gaten gehouden door haar voormalige schoonouders die in de buurt wonen.

Zij was met de Fatiha getrouwd en pas veel later regelde zij een huwelijksakte en tegelijk een scheidingsakte, zodat ze tenminste kon bewijzen waar haar maagdelijkheid was gebleven.

Zij moest er haar ex-echtgenoot 60 euro voor betalen en het hielp ook nog niets, want Aicha bleef tot nog toe alleen. Ze is vaak ziek. ‘Het leven is hier hard’, zegt Aicha’s moeder.

Azia el Khomri, intussen 22 jaar, heeft toch nog een beetje geluk gevonden. Zij trouwde haar derde echtgenoot, netjes volgens de wet, en zij kreeg intussen haar tweede kind. Maar haar zoontje Ala zal nooit officieel bestaan.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.