Marja Pruis: 'In mijn ogen draaide alles om de onderdrukking van vrouwen'

Wat betekent het om nu vrouw te zijn? In een reeks interviews stelt de Volkskrant die kwestie aan de orde. Schrijver, columnist en recensent Marja Pruis: 'Als ik carrièrevrouwen bezig zie, denk ik soms: waar zijn jullie nu eigenlijk op uit?'

Marja Pruis Beeld foto: Imke Panhuijzen, haar en make-up: Isabeau Ottevanger, mouwloze jas: Jenske Sypkens Smit

Marja Pruis (57) is geen vrouw uit één stuk. Ambitieus en schuchter, sociaal en solitair, rationeel en dromerig. De schaamte die haar plaagt, koestert ze evenzeer. 'Ik houd van de ambivalentie van het leven.'

Was jouw moeder een voorbeeld?

'Haar grootste ambitie was om goed voor iedereen te zorgen. Haar eigen moeder had niet veel van haar gezin gemaakt, dat wilde zij beter doen. Ze kwam niet voor zichzelf op, maar wekte ook niet de indruk dat ze iets miste. Op foto's van verjaardagen zie je een verlegen oogopslag. Ze was blijmoediger dan ik, dat vind ik knap van haar. Haar ambitie liep via mijn vader, die zich met de avondschool opwerkte tot bankdirecteur. Thuis draaide het om hem.'

Dacht jij: ik ga het anders doen?

'Huismoeder worden is voor mij nooit een overweging geweest. Ik was een streber, wilde studeren, schrijven en lezen. Ik was geen type dat zichzelf wegcijferde. Mijn vader had grootse verwachtingen van mij, dacht dat ik alles kon. Maar hij hield niet van on-vrouwelijkheid. Ik moest wel een leuk meisje blijven.'

Lukte dat?

'Tot mijn 14de durfde ik alles. Daarna bevroor ik een beetje in mijn meisjesrol. Terwijl ik altijd bazig en streberig geweest was, werd ik stil en verlegen. Ik wist niet hoe ik mijn doelen kon nastreven en toch een leuk meisje kon blijven.'

Tijdens je studie Nederlands raakte je betrokken bij het feminisme.

'Dat was een manier om over mijzelf na te denken en toch met de wereld bezig te zijn. Met een groepje lazen we De tweede sekse van Simone de Beauvoir. Ik had een romantisch verlangen naar een vrijheidsbeweging, een verklarend stramien. In mijn ogen draaide alles in de wereld om de onderdrukking van mensen, en vrouwen in het bijzonder. Tegen mijn moeder begon ik te zeggen dat ze mijn vader napraatte: 'Wat vind jij nou zelf?'

'Ik zat in de redactie van het feministische tijdschrift Lover, ging naar het vrouwenhuis, het vrouwencafé, de vrouwenboekhandel. Pas later realiseerde ik me dat eigenlijk iedereen in mijn omgeving lesbisch was. Toen ik vertelde dat ik zwanger was, vroegen ze wie mijn donor was.'

Stiekem heulde je met de vijand.

'Ik geloofde in de energie van het feminisme, de actie en de solidariteit. Ik nam de theorie serieus. Maar het leek mij een illusie dat ik helemaal in mijn eentje mijn pad uit zou kunnen stippelen. Ik wil graag een man in de buurt die mij uit de brand helpt, ik weet niet hoe apparaten werken, vind het fijn om iemand te hebben bij wie ik me thuis voel, die warmte geeft, in me gelooft. Onafhankelijk zijn en met niemand rekening houden, heb ik nooit als ideaal beschouwd. Ik vond het lastig om de theorie van het feminisme en de praktijk van mijn leven bij elkaar te krijgen. De neiging om naast het ene, nog een ander leven te leiden, heb ik altijd gehad. Niemand kent het geheel. Dat geeft mij vrijheid.'

Aan die ene man heb je je wel uitgeleverd.

'Ik ken hem al sinds mijn 13de. We correspondeerden tijdens onze studie, werden verliefd op elkaar en zijn altijd samen gebleven. Hij kent het geheel. Althans: hij weet wat hij niet weet. In mijn trouw ben ik ouderwets. Eén keer in je leven het grote verbond aangaan, is onbewust misschien toch een norm die ik van mijn ouders heb overgenomen. Ik hecht waarde aan een gezamenlijk verhaal, dat je samen bewaakt.

Als ik zie hoe expliciet vrouwen via apps als Tinder op zoek gaan naar seks, vraag ik me af hoe bevrijdend dat is. Dat geldt ook voor sommig vrouwenproza, waarin nietsverhullend over seks geschreven wordt. Zo van: 'Kijk, ik zeg gewoon kut en neuken.' Als je zo op dat aambeeld van preutsheid timmert, ben je er toch weer mee bezig. Van met een heleboel mannen naar bed gaan, zie ik ook het bevrijdende niet. Het leidt volgens mij tot zelfhaat.'

'Voor mannen is seks iets anders. 'De man wordt hard, de vrouw wordt nat', schreef Simone de Beauvoir. De man heeft een slagwapen, de vrouw een kwetsbare, verborgen grot. Dat verschil is er. Al vind ik, anders dan De Beauvoir, het mannelijke slagwapen ook behoorlijk kwetsbaar.'

CV Marja Pruis

1959 Geboren in Amsterdam
1978 Eindexamen vwo
1987 Doctoraal algemene taalwetenschap
1987 - 1996 Redacteur bij de Algemene Rekenkamer en redacteur Lover
2007 tot nu redacteur Groene Amsterdammer
1999 debuut De Nijhoffs of de gevolgen van een huwelijk
2013 Jan Hanlo essayprijs voor Kus me, straf me
2016 Heldringprijs voor columns in De Groene Amsterdammer
2017 Essaybundel Genoeg nu over mij
2017 nominatie Zachte riten shortlist Libris Literatuurprijs

Waarom wilde je moeder worden?

'Omdat mijn man het wilde. Dus ik dacht: óf ik heb de moed om ongeplaveid te leven, of ik kies voor deze verbintenis waarvan het moederschap de consequentie is. Ik heb nooit het gevoel gehad dat ik in een valkuil stapte. Het passieve dat ik voelde naderen toen ik in verwachting was, zette mij er juist toe aan om harder te gaan werken. Mijn man heeft veel voor onze kinderen gezorgd toen ze klein waren en zijn moeder was ook vaak bij ons. Bij de Groene Amsterdammer wisten ze lange tijd niet eens dat ik kinderen had.'

Denk je nu anders over het feminisme?

'Ik ben niet meer geneigd te geloven in één grote onderdrukkende macht. Mannen en vrouwen hebben de wereld samen zo gemaakt. Door hoe ze zijn.'

In je laatste essaybundel schrijf je met enige scepsis over vrouwen in traditionele mannenberoepen, zoals minister van Defensie.

'Als ik carrièrevrouwen bezig zie, denk ik soms: waar zijn jullie nou eigenlijk op uit? Wat voor een gek toneelstuk voer je op? Ik realiseer mij dat die gedachte seksistisch is, dat er wantrouwen uit blijkt jegens mijn zusters. Maar een ministerie van Defensie is ooit bedacht in een mannenwereld, dus de vraag wat je daar als vrouw te zoeken hebt, is ook weer niet zo gek.

Als ik de film Mad Max Fury Road zie, met Charlize Theron als aanvoerder van een vrouwenleger, kan ik enthousiast raken over een nieuw, vrouwelijk soort Utopia. Maar als ik om me heen kijk, vraag ik me ernstig af of ik met vrouwen alleen verder zou willen. Ik zou de mannen wel erg missen.'

Wat voor een wezens zijn de vrouwen in jouw romans?

'Ze zijn een beetje bang voor het leven, gaan verbindingen aan, maar zitten toch met hun hoofd op een eilandje. Ik ben geïnteresseerd in de frictie in hun levens. Hoe ze net niet ten onder gaan aan hun rol als moeder of als echtgenote.'

Of aan hun schaamte, een ander thema dat jou interesseert.

'Overbewustzijn zit mij in de weg. Het gevoel dat iedereen naar mij kijkt. Ik kon pas een roman schrijven nadat mijn vader was overleden. Als schrijver toon je aan lezers een soort tegenwereld, die voor je vertrouwde omgeving vervreemdend is. Virginia Woolf had het over de ' angel in the house' . Die moet omgebracht worden als je schrijft. Mij is dat nog niet gelukt.'

Is dit een typisch vrouwenprobleem?

'Mannen hebben waarschijnlijk minder moeite met a-sociaal zijn. Iemand als Michel Houellebecq gaat naast zijn schrijverschap weinig andere verbintenissen aan. Ik vind niet dat het helemaal opgelost moet worden. Rucksichtslosheid past niet bij mij, ik houd van de ambivalentie van het leven waarvan de schaamte een onderdeel is. Mijn opdracht is: rare dingen schrijven en toch een betrouwbaar mens zijn. Naarmate ik ouder word, wordt het wel makkelijker. Ik weet beter waar ik sta. Mijn man en mijn kinderen houden toch wel van me. Ik sluit niet uit dat het nog eens gaat gebeuren. Dat ik de durf heb om mij helemaal alleen te voelen, mijn opgebouwde trouw aan de wereld te laten varen en een heel waarachtig boek te schrijven.'

Journalist en schrijver Daniela Hooghiemstra interviewt voor de Volkskrant bekende vrouwen over wat het betekent vrouw te zijn anno nu.

Hoe ervaar jij wat Hella Haasse de 'verwelkende fase' voor een vrouw noemde?
'Ik zou het liever de bloeiende fase noemen. Ik voel me vrij, geliefd en gezien, eigenlijk beter dan ooit. Aan botox begin ik niet. Het valt mij op dat personages in de literatuur tegenwoordig ook niet meer veroordeeld zijn tot de rol van jong meisje óf oude heks.'

Wat moet er voor vrouwen nog bevochten worden?
'Men moet nog wat meer gewend raken aan vrouwen die iets te vertellen hebben, ongeacht hun uiterlijk.'

Is de hoofddoek een symbool van onderdrukking?
'Als die dracht voor sommige vrouwen de manier is om zich in een openbare ruimte te begeven, is dat prima. Net als make-up of hoge hakken. De algemene gedachte dat je in het publieke leven bepaalde egards in acht neemt, spreekt mij aan.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden