Lopend Vuur

Lopend Vuur: hoe de media aan de haal gingen met 'neofundamentalisme'

Het nieuws: Bijna de helft van de christelijke jongeren is 'neofundamentalist'. Wat opvalt: De 'heftige' term neofundamentalist wordt gretig overgenomen, ook al dekt het niet de lading.

EO jongerendag 2008.Beeld anp

Nieuwe term: neofundamentalist

1. Maandag 28 april
Trouw


Jonge christenen hebben steeds vaker (zeer) behoudende opvattingen, schrijft journalist Gerrit-Jan KleinJan in Trouw naar aanleiding van een onderzoek van het Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP). 'Het instituut munt zelfs een nieuwe term voor de orthodoxe christenjongere', schrijft hij. 'De neofundamentalist.' En in de kop: Bijna helft jonge christenen is 'neofundamentalist'. In het rapport staat dat 'de tekenen van de kerkjeugd enigszins gechargeerd een hang naar 'neofundamentalisme' kan worden genoemd'. In 151 pagina's wordt het woord twee keer gebruikt.

Emiel Hakkenes, chef religie en filosofie van Trouw, legt uit dat is gefocust op de meest in het oog springende metafoor. 'Dat is een legitieme journalistieke benadering: je licht eruit wat het meest opvalt. Bovendien is de tekst aan SCP-onderzoeker Joep de Hart voorgelegd en hij kon zich daarin vinden.'

'Ja, dat stuk heb ik, door tijdsdruk van mijn kant, snel doorgelezen', zegt De Hart. 'De kop is mij niet voorgelegd. Ik heb mij onvoldoende gerealiseerd dat de indruk zou ontstaan dat dit mijn conclusie is. Dat ik de term 'gemunt' heb, is natuurlijk al helemaal onzin; het begrip is al minstens honderd jaar oud.'

'Oh ja, dat 'term munten' was niet helemaal juist', zegt Hakkenes. De term moet niet te letterlijk worden genomen. 'Daarom is in de kop neofundamentalist tussen aanhalingstekens gezet.'

Bereik Trouw: 308 duizend lezers.

'Heftig woord is juist wel spannend'

2. Maandag 28 april
Elsevier.nl, Volkskrant.nl

Redacteur Servaas van der Laan schrijft die ochtend op Elsevier.nl: 'Planbureau: jonge christenen zijn 'neofundamentalisten'. Hij heeft het artikel gebaseerd op Trouw. 'Onze redacteur kennis en geest is vervolgens in het rapport gedoken.' In zijn commentaar staat: 'Het SCP spreekt zelfs van een hang naar 'neofundamentalisme'. Maar ook dat het begrip onterecht associaties oproept met onverdraagzaamheid en militant optreden. Van der Laan: 'Het Trouw-verhaal wordt behoorlijk genuanceerd.'

Voor Volkskrant.nl schrijft Joost de Vries een artikel. Hij baseert zich op Trouw en de site van het SCP, maar ziet het rapport niet in. Het woord 'neofundamentalist' neemt hij over van Trouw, omdat het wordt toegeschreven aan de onderzoeker. 'Het is misschien voor sommigen een heftig woord, voor journalisten is het juist wel spannend en prikkelend.'

Op Radio 1 valt het woord ook meermalen. Het ANP, het Nederlands Dagblad, De Telegraaf, het NRC Handelsblad, nrc.next, Het Parool, RTL Nieuws en het NOS Journaal gebruiken de term niet in hun berichtgeving.

Bereik Elsevier.nl: ruim 300 duizend unieke bezoekers per week.
Bereik Volkskrant.nl: ruim 1 miljoen unieke bezoekers per week.
Bereik Radio 1: wekelijks 2,6 miljoen luisteraars.

'Je wilt wel een leuk gesprek voeren'

3. Maandag 28 april
Pauw & Witteman, NRC Handelsblad

Die avond schuiven bij Pauw & Witteman vijf gelovige jongeren aan. Pauw: 'Jullie zijn ook neofundi's, althans, zo noemen we jullie even voor het gemak omdat het SCP jullie zo heeft genoemd. Ehhh Hendrik, wat betekent god voor jou?' En: 'Die term neofundamentalisten, nogmaals, is niet van ons, wij citeren hem eventjes uit het rapport.'

Herman Meijer, eindredacteur van Pauw & Witteman, vindt het geoorloofd dat het woord centraal stond, ook omdat de term in het rapport staat. 'Trouw had het goed gebracht; dit was het woord dat de hele dag werd gebruikt, waar iedereen op aansloeg', zegt hij. 'Het heeft een dynamiek van: na de moslimfundamentalisten kijken hoe het ervoor staat met de christenenfundamentalisten. Je wilt wel een beetje een leuk gesprek voeren, ook al dekt het begrip niet helemaal de lading.'

Onderzoeker De Hart is het daar niet mee eens. Hij vindt dat je met kwalificaties als 'neofundamentalisme' en 'fanatiek' (voorpagina NRC Handelsblad) uiterst voorzichtig moet zijn. 'Het heeft natuurlijk helemaal niets te maken met bijvoorbeeld moslimradicalen - en dat is toch de suggestie die zo wordt gewekt.'

Bereik Pauw & Witteman: 709 duizend kijkers.

(Tekst gaat verder na video.)

'Het zat in mijn hoofd'

4. Dinsdag 29 april
De Volkskrant

In de Volkskrant staan twee profielen van jonge gelovigen. In de inleiding schrijft Nina Schuyffel dat 'het onderzoek spreekt over 'neofundamentalisten'. 'Het zat in mijn hoofd na een dag inlezen en schrijven', zegt ze. 'Ik had het in het rapport zien staan. Achteraf had ik de zin beter letterlijk kunnen citeren.'

De eindredactie zet het in de kop: 'De neofundamentalist is jong en almaar strenger in de leer'. Waarom geen aanhalingstekens? 'In koppen proberen we die zoveel mogelijk te vermijden', zegt eindredacteur Frank van Zijl. 'In dit geval kon het naar mijn inzicht, omdat in de tekst overduidelijk wordt dat dit de term is die het SCP gebruikt.'

Bereik de Volkskrant: 789 duizend lezers.

Een van de twee zinnen waarin 'neofundamentalisme' voorkomt in het 151 pagina's tellende SCP-rapport.Beeld SCP

'Op de loop met de term'

5. Dinsdag 29 april
Trouw, jandirksnel.wordpress.com

Trouw publiceert een ingezonden brief van historicus Jan Dirk Snel waarin hij schrijft dat het SCP helemaal geen nieuwe term munt. Op zijn weblog schrijft Snel dat Trouw een deel van de brief niet heeft afgedrukt, waaronder: 'De Hart zet de term tussen aanhalingstekens, heeft het over een optie (wat 'kan', kan immers ook anders) en voegt er de woorden 'enigszins gechargeerd' aan toe.'

Snel is niet te spreken over het weglaten: 'Het was immers helder dat de krant op de loop was gegaan met een term die in het rapport bijna terloops en met de nodige voorzichtigheid werd gebruikt.' Chef opinie Monic Slingerland van Trouw: 'Ik heb die alinea niet verwijderd om de krant in bescherming te nemen; de brievenrubriek is er voor kritische geluiden.' De alinea was volgens haar te gedetailleerd.

Bereik Jan Dirk Snel: 2.718 volgers op Twitter.

'Ziedaar je follow up'

6. Dinsdag 29 april
Trouw, jandirksnel.wordpress.com

Elders in de krant wordt de term neofundamentalist veelvuldig gebruikt door verslaggeefster Marije van Beek. Ze interviewt antropoloog Miranda Klaver. De eerste zin luidt: 'Bijna de helft van de jonge christen is neofundamentalist.' Even later schrijft ze: 'Miranda Klaver kent de neofundamentalist al langer. Zij doet aan de VU onderzoek naar jonge Evangelische gelovigen.' Maar Klaver blijkt ze helemaal niet te kennen: 'Ik heb bezwaar tegen de term 'neofundamentalist'. Het gaat gewoon over orthodoxe gelovigen.'

Snel hekelt op zijn weblog de handelwijze van Trouw: 'De ene dag verzint men de neofundamentalist en de volgende dag laat men een deskundige uitleggen dat dat geen goede aanduiding is. Maar ondertussen doet de krant nog steeds alsof het om een typering van het SCP gaat.'

Hakkenes zegt daarover dat de term niet door Trouw is verzonnen, maar in het rapport staat. En dat na publicatie kritiek kwam op De Harts terminologie en op andere aspecten van zijn onderzoek. 'Wij hebben die critici in de persoon van Klaver hun visie laten geven', zegt hij. 'Ook dat is eigenlijk een heel gewone gang van zaken: je bericht over een onderzoek, op dat onderzoek komt kritiek - ziedaar je follow up.'

'Term is niet handig gebleken'

7. Woensdag 30 april
Trouw

De volgende dag schrijft Trouw een redactioneel commentaar waarin de term neofundamentalist niet voorkomt. Waarom niet? Slingerland: 'De term is niet handig gebleken en zorgde voor verwarring onder de lezers.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden