Liederen als medicijn

TIJDENS EEN operatie vertelt een chirurg aan haar collega dat ze gaat trouwen. Het nieuws vult de ruimte van de operatiekamer en alle aanwezigen (behalve de patiënt) glimlachen achter hun masker....

Alvord is de dochter van een Navajo-man en een blanke Amerikaanse vrouw. Ze groeit op in een indianenreservaat in New Mexico, gaat naar de middelbare school in New Hampshire en komt ten slotte op de prestigieuze medische school van Stanford terecht. Ze wordt de eerste vrouwelijke Navajo-chirurg.

In haar autobiografisch relaas ziet ze haar leven als een mat waarin twee culturen door elkaar geweven zijn: de indiaanse en de Euro-Amerikaanse. Het boek is tegelijkertijd een pleidooi voor integratie van twee medische culturen, de moderne geneeskunde waarin zij is opgeleid en de visie van de Navajo's op gezondheid en zorg waartoe zij zich in de loop van haar carrière steeds sterker aangetrokken voelt. Het snijmes van de chirurg en de Navajo-amulet van de zilveren beer.

Wat ze over beide medische tradities meldt, is nogal clichématig. Het zou nauwelijks aandacht hebben getrokken, als Alvord niet een chirurg was geweest, een technicus en symbool van de harde kern van de natuurwetenschappelijke geneeskunde. 'Navajo' en 'chirurg' zijn twee woorden die men zelden in één zin aantreft, schrijft ze zelf in de inleiding.

De moderne geneeskunde heeft haar spectaculaire successen vooral te danken aan de vooruitgang van de techniek, waardoor in het lichaam steeds kleinere onderdelen en functies onderscheiden en behandeld kunnen worden.

Tegenover die 'opdeling' of fragmentering van het lichaam staat het Navajo-concept van 'wandelen in schoonheid', een levenswijze die innerlijk en sociaal evenwicht en harmonie met de natuur centraal stelt. Een geneeskunde die isoleert tegenover een geneeskunst die verbindt.

De Navajo-genezer relateert het disfunctioneren in het lichaam aan onenigheid buiten het lichaam, tussen mensen onderling en tussen mensen en hun milieu. Herstel van gezondheid moet daarom simultaan in het fysieke, sociale en politieke 'lichaam' worden nagestreefd. Zo zijn liederen waarin de wijsheid, vrede, schoonheid en het respect van de stam zijn opgenomen, medicijnen die de patiënt worden toegediend. Waar die context van harmonie en evenwicht ontbreekt, heeft de technische interventie weinig effect, schrijft Alvord als 'bekeerde' chirurg. In haar levensverhaal tracht Alvord het gelukkig samengaan van beide tradities te traceren en toe te lichten. Als chirurg probeert zij steeds meer de positieve energie uit haar culturele erfgoed toe te passen en Navajo-genezers en geneeswijzen een rol te geven in haar medische praktijk. Als zij opereert, vraagt ze haar patiënt om toestemming, voordat zij het intieme gebied van diens inwendig lichaam betreedt.

Als zij zelf 'patiënt' wordt en moet bevallen van haar eerste kind, bezoekt zij een genezer die haar zijn magisch geneesmiddel toezingt: 'The songs passed over me, around me, and through me. Beauty was above me, below me, behind me, in front of me. It felt like a cool breeze.' Maar van een Navajo bevalling is geen sprake. Het kind wordt met een keizersnede gehaald, terwijl de moeder 'afwezig' (onder narcose) is: the American way. Wel wordt de placenta op de top van Mount Taylor begraven, opdat het kind zich altijd zal herinneren waar het thuishoort.

Clichés en romantisering regeren in dit overigens sympathieke levensverhaal. Alvords Navajo-identiteit heeft iets van een populaire vermomming. Ze blijkt de taal niet eens te spreken en haar liefde voor de tradities van de stam is waarschijnlijk te verklaren als heimwee, het kenmerk van niet-tot-de-stam-behoren. Haar juichende beschrijving van het holistische Navajo-denken is ongenuanceerd, evenals haar kritiek op de versplinterende werking van de moderne geneeskunde.

Wij hebben de afgelopen decennia al vele soortgelijke verheerlijkingen van alternatieve geneeswijzen gezien. Zij kunnen het best gelezen worden als projecties van de verlangens van reguliere dokters, verpleegkundigen en patiënten, die ontevreden zijn over wat er in de hedendaagse gezondheidszorg gebeurt. Alvord schrijft dat zij haar patiënten met respect tegemoet wil treden, dat zij zich geheel voor hen beschikbaar wil stellen en hen wil behandelen alsof het haar eigen familieleden zijn. Voor zo'n - overigens tamelijk ambitieuze - doelstelling is een Navajo-filosofie echter niet nodig. Dergelijke idealen liggen reeds opgesloten in de eed van Hippokrates, waarmee reguliere artsen hun loopbaan beginnen, en maken evenzeer deel uit van het westers wetenschappelijk als het Navajo-erfgoed.

Door de moderne geneeskunde als vervreemdend en fragmenterend voor te stellen maakt zij een karikatuur van haar culturele andere helft. Het besef van 'walking in beauty' is in de moderne geneeskunde slechts afwezig voor wie niet goed oplet. De medicijnmannen en -vrouwen in universiteitsziekenhuizen en de analisten en onderzoekers in laboratoria weten wel degelijk dat gezondheid meer is dan het correct functioneren van bloedlichaampjes en hormonen.

De arbeidsdeling die een ingewikkeld systeem als de moderne gezondheidszorg nu eenmaal eist, laat hun niet toe zich aan die bredere context van gezond leven te wijden. Het besef dat conflicten in de biologie van het lichaam gerelateerd kunnen zijn aan conflicten in de emotionele, sociale en politieke sfeer, is echter ook bij hen aanwezig en wordt slechts in schijn veronachtzaamd.

De spectaculaire successen van de geneeskunde kunnen niet eenzijdig worden toegeschreven aan technologische vooruitgang, maar dienen mede verklaard te worden vanuit de wezenlijke samenhang tussen alle domeinen van menselijk leven. Noem het - enigszins misleidend - placebo-effect. Zoals een verandering in het persoonlijk leven van iemand gevolgen kan hebben voor de genezing (of groei) van een tumor, zo kan ook de verwijdering van een tumor het algehele welbevinden van iemand beïnvloeden.

Juist in de 'fragmenterende' geneeskunde wordt de onderliggende heelheid van menselijke gezondheid bewezen. Men zou kunnen zeggen dat nergens zo actief en effectief aan holistische geneeskunst wordt gedaan als in onze high-tech medische instellingen. Het epitheton 'Navajo' exclusief verbinden aan holistisch denken is misschien wel aardig als couleur locale voor een populair verhaal, maar doet onrecht aan de essentie van de wetenschappelijke geneeskunde.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden