Het eeuwige leven Riek Milikowski-de Raat (1918-2018)

Kunstenares tot haar honderdste levensjaar

Opgegroeid in een rood nest en in de oorlog in het verzet, verwerkte zij haar tumultueuze leven in realistische kunst met veel symbolen. Ze laat een belangrijk oeuvre na.

Riek Milikowski-de Raat.

Al haar tekeningen en schilderijen zijn zeer realistisch, zegt haar zoon Efraïm Milikowski en haar werk kenmerkt zich door haar eigen symboliek. Het drieluik met de titel Februari Staking Herdenking dat ze schonk aan het Amsterdams Historisch Museum, bestaat uit drie minutieus geschilderde bloemstillevens: rode tulpen die stonden voor de arbeidersstrijd, gele trompetnarcissen die de jodenster verbeelden en wittesneeuwklokjes die staan voor het nieuwe leven na de winterperiode.

Riek Milikowski-de Raat schilderde tot in haar 100ste levensjaar. Op 5 augustus stierf ze in het Drentse Eext waar ze de laatste twee jaren van haar leven bij haar zoon woonde en werkte. ‘Zij heeft zelf nooit erg aan de weg getimmerd, maar heeft een belangrijk oeuvre nagelaten’, stelt hij vast.

Zelfportret door Riek Milikowski-de Raat.

Van kinds af aan

Ze werd geboren als Riek de Raat in een Amsterdams arbeidersgezin van vijf kinderen. Haar vader was sigarenmaker maar verloor al in de jaren twintig zijn baan. Hij werd daarna grondwerker en bouwde mee aan verschillende Amsterdamse bruggen maar was vaak werkloos. Zij moest op haar veertiende jaar al uit werken in de huishouding. Als kind tekende ze veel. Bij de Arbeiders Jeugd Centrale (AJC) werd ze gestimuleerd om dat talent verder te ontwikkelen. Ze ging daarom lessen volgen op het Instituut voor Kunstnijverheidsonderwijs en later op De Nieuwe Kunst School in Amsterdam van Paul Citroen, geïnspireerd op het Bauhaus in Duitsland. Al die lessen waren in de avonduren, omdat ze overdag werkte.

Ze was in de jaren dertig politiek actief bij de Internationale Rode Hulp, die vluchtelingen uit het fascistische Spanje en nazi-Duitsland hielp. Hier leerde ze haar eerste partner Anton Winterink kennen met wie ze in de oorlog ging samenwonen. Ze werden actief in het communistische verzet. Riek drukte en verspreidde De Waarheid en verzorgde bonnen voor onderduikers. Hij was lid van de spionage-organisatie Rote Kapelle.

Riek Milikowski-de Raat aan het werk.

Uiteindelijk werd Winterink in 1944 opgepakt en gefusilleerd in het Belgische kamp Breendonk. Na de oorlog begon Riek een nieuwe relatie met de uit een orthodoxjoodse familie afkomstige Herman Milikowski. Hij overleefde zes kampen. Zijn ouders, broers en zusters en zijn eerste echtgenote waren allen vermoord, behalve zijn zoontje Robert, dat de familie tijdig kon laten onderduiken.

Verwoorden en verbeelden

Nadat Rob bij hen was komen wonen, kreeg Riek later ook haar eigen kind Efraïm, en ze trouwde met Herman Milikowski. Nadat Herman zijn studie sociologie had voltooid, kon hij in opdracht van de gemeente Leiden onderzoek gaan doen in de krottenwijken van die stad. In 1953 verhuisde het gezin naar Leiden waar Riek lid werd van het schilder- en tekengenootschap Ars Aemula Naturae. Zij maakte onder andere een indringende serie tekeningen in Siberisch krijt, geïnspireerd op werk van haar man. ‘Herman kan het verwoorden, Riek verbeelden’, zo was hun gedachte.

Portret van Herman Milikowski.

Nadat hij benoemd was in de medisch-ethische commissie van het Nederlands Huisartsen Genootschap in Amsterdam, verhuisden Riek en Herman in 1972 naar Zaandam. Efraim: ‘Herman leed toen al geruime tijd aan de ziekte van Parkinson en Riek heeft steeds voor hem gezorgd.’ Pas na zijn dood in 1989 kon ze weer voluit gaan schilderen en keerde ze ook terug naar Amsterdam.

In 2002 had ze een overzichtstentoonstelling Kleur als rode draad in het Vakbondsmuseum De Burcht in Amsterdam. Zowel Stedelijk Museum De Lakenhal in Leiden als het Amsterdam Museum hebben werk van haar. In oktober 2015 was Riek de Raat te zien in de VARA-televisieserie De Strijd.

Stilleven door Riek Milikowski-de Raat.
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.