Het eeuwige leven Evelien Gans

Kroniekschrijver van het Joodse leven

Altijd nam ze stelling, als links activist maar ook als historicus met Joodse geschiedenis als specialisme. In juli eindigde het bewogen leven van Evelien Gans.

Evelien Gans Beeld Yoram Diamand

De twaalf verhuisdozen met archief voor het tweede deel van de dubbelbiografie over de historicus Jaap Meijer en zijn zoon journalist en performer Ischa Meijer waren eigenlijk een blok aan haar been geworden. De totstandkoming en de promotie van het standaardwerk The Holocaust, Israel and ‘the Jew’ - Histories of Antisemitism in Postwar Dutch Society, dat Evelien Gans met collega Remco Ensel in 2016 schreef, hadden al zoveel energie van haar gevergd, zegt filmer en dichter Frank Diamand, sinds 2006 haar partner.

En toen ze anderhalf jaar geleden met pensioen ging bij het Niod en de universiteit, ervoer ze het verlies van die habitat als een groot gemis. Ze besloot 19 juli afscheid te nemen van haar veelbewogen leven, waarin ze een linkse activist was en historicus van het naoorlogse Joodse leven. Ze nam haar activistische instelling mee naar haar wetenschappelijke leven: opnieuw durfde ze stelling te nemen, ook als dat haar in een eenzame positie bracht. Soms werd ze moe van het oordelen over uitingen van antisemitisme in Nederland, zoals ze eerder dit jaar nog deed in een interview met Vrij Nederland.

Telkens was het laveren tussen tussen alarmisme en ontkenning, wat nooit bij iedereen goed viel. ‘Of men vindt dat je antisemitisme niet serieus genoeg neemt, of men vindt dat je overdrijft en dat het eens afgelopen moet zijn met dat gehuil over de Holocaust’, zei ze in een interview met Het Parool.

Ze was de dochter van Marco Gans, die de oorlog overleefde op dertien onderduikadressen. Uit angst voor een derde wereldoorlog besloot hij met zijn vrouw Ellen van Dam begin jaren vijftig te emigreren naar New York, waar Evelien werd geboren. Maar haar kwetsbare gezondheid plus een mislukte carrière op Wall Street deden hen besluiten in 1954 naar Nederland terug te keren. Hier werd Eveliens jongere zus Heleen geboren. Marco Gans zou hoog-leraar ondernemingsfinanciering in Rotterdam worden.

Evelien werd een rebel die zich begin jaren zeventig aansloot bij de krakersbeweging en werd in 1975 opgepakt bij de Nieuwmarktrellen tegen de aanleg van de metro. Haar studie geschiedenis gaf ze op na haar kandidaats, waarna ze dramatische vorming gaf op het lbo en bij een meiden-wegloophuis werkte. Ze had diverse relaties die geen stand hielden. Maar ze bleef de geliefde en toegewijde tante van haar drie neven.

Eind jaren tachtig ontdekte ze haar Joodse identiteit. Ze ging zich verdiepen in de positie van Joden in Nederland in heden en verleden en pakte haar geschiedenisstudie op. In 1994 publiceerde ze Gojse Nijd & joods narcisme - Over de verhouding tussen joden en niet-joden in Nederland.

In 1999 promoveerde ze op het proefschrift De kleine verschillen die het leven uitmaken Een historische studie naar joodse sociaal-democraten en socialistisch-zionisten in Nederland. Hiervoor kreeg ze de Henriette Roland Holst-prijs.

Na haar promotie trad Gans in dienst van het Niod Instituut voor Oorlogs-, Holocaust- en Genocidestudies. In 2002 werd ze bijzonder hoogleraar hedendaags jodendom, zijn geschiedenis en zijn cultuur aan de UvA. In 2008 verscheen het eerste bekroonde deel van een dubbelbiografie van vader en zoon Meijer: Jaap en Ischa Meijer - Een joodse geschiedenis 1912-1956. Diamand, die als kind samen met Ischa - toen een baby - in Westerbork had gezeten, was een belangrijk klankbord.

Voor het schrijven van het tweede deel, Ischa en Jaap Meijer, had ze haar agenda leeggemaakt. Maar de druk was te groot.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.