Het eeuwige levenKitty Zwart

Kitty Zwart (1943-2020), hooggeleerde vrouw die vocht voor vertaalvak

Haar ontdekking dat Don Quichot in het Nederlands een schim was van het origineel, gaf haar loopbaan vleugels. Ze inspireerde generaties studenten.

Don Quichot is een van de beroemdste romans in de wereldgeschiedenis. Toen Kitty Zwart voor het eerst de Nederlandse vertaling van Cervantes’ levenswerk las, vond ze het boek maar niets. Nadat ze Spaans had gestudeerd, besloot ze het boek nog een keer te lezen in de originele taal. Dit was een heel ander boek, dat ze wel prachtig vond. In het origineel bleek Don Quichot een veel gelaagder karakter te zijn. Kitty Zwart vond dat van de hoofdpersoon in de vertaling een karikatuur was gemaakt.

In 1984 schreef ze daar een proefschrift over, Vertaling en origineel, waarin ze een fijnmazig vergelijkingsmodel opstelde waarmee de verhouding van de vertaling tot het origineel kon worden bepaald. ‘Als er in een buitenlandse roman een berk wordt geschreven, moet je daar in de Nederlandse vertaling geen boom van maken’, zegt haar echtgenoot Hans Kuiken. ‘Natuurlijk is de berk een boom. Maar de schrijver heeft niet voor niets berk geschreven.’ Kitty Zwart was vertaalwetenschapper en hispanoloog. Van 1987 tot 1995 was ze hoogleraar vertaalwetenschap aan de Universiteit van Amsterdam. Ze was ook mede-oprichter van Filter, een tijdschrift over vertalen.

In 1991 werd voor het eerst borstkanker bij haar vastgesteld. Ze genas, maar tien jaar later kwam de ziekte terug. Ze was medeoprichter van de Stichting Kanker in Beeld, die creatieve expressie bij kankerpatiënten stimuleert. ‘Ze schreef, maakte schilderijen en gedichten’, aldus Kuiken. ‘Ze was een overlever.’

Ze behield haar enthousiasme en bevlogenheid. Uiteindelijk overleed ze op 11 januari in Ootmarsum, waar ze de laatste twee jaar van hun twintig jaar samenzijn woonde, na een gestrand huwelijk van dertig jaar.

Ze werd geboren in Koog aan de Zaan als een van de drie kinderen van een organisatieadviseur die van de ene naar de andere plek in Nederland trok. Ze ging naar de mms in Eindhoven, ‘met als doel een goede echtgenote van een Philipsmanager te worden’. Maar toen het gezin naar Amsterdam verhuisde, gooide ze het over een andere boeg. Ze ging MO Spaans studeren, deed haar doctoraal en promoveerde.

In 1987 werd ze onder haar toenmalige naam K.M. van Leuven-Zwart een van de eerste vrouwelijke hoogleraren op de UvA. Twee jaar later interviewde Vrij Nederland haar voor de bijlage ‘Hooggeleerde Vrouwen’. Een van haar studenten schreef op de site van Filter: ‘Als enige student die de theoretische variant volgde aan een instituut waar de sfeer werd bepaald door de Theoriefeindlichkeit van de meeste docenten was ik uitermate blij met een hoogleraar en docent die de theorie omarmde. Ze was een buitengewoon stimulerende en enthousiasmerende docent en werd door haar studenten, mijzelf incluis, op handen gedragen.’

Ze verzette zich fel tegen de opheffing van het Instituut voor Vertaalwetenschap waartoe de UvA in 1993 had besloten. ‘Achterhaald en anachronistisch’, noemde ze het besluit in een stuk dat ze samen met Ton Naaijkens schreef in De Gids. Haar opmerkingen over de vertaling van Don Quichot bleven niet onopgemerkt. In 1997 verscheen een nieuwe vertaling van Barber van de Pol, die wel recht deed aan de gelaagdheid van de figuur Don Quichot.

Hans Kuiken zegt dat ze op vele mensen een onuitwisbare indruk maakte. ‘Na haar dood kreeg ik uit Chili bericht van de schrijver Ariel Dorfman, bekend van het stuk De dood en het meisje en ooit adviseur van de linkse Chileense president Allende. Hij wist zich haar na veertig jaar nog te herinneren vanwege haar betrokkenheid en empathie.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden