Kinshasa poogt desintegratie van Zaïre te voorkomen

Het is een sinistere, onoverzichtelijke oorlog die woedt in Oost-Zaïre, een kruipende oorlog, die zich grotendeels afspeelt buiten het oog van de internationale media, die de interesse voor het gebied goeddeels hebben verloren nu de aangekondigde 'grootste ramp van de eeuw' rond de Hutu-vluchtelingen met een sisser lijkt af te...

FRED DE VRIES

Van onze buitenlandredacteur

Fred de Vries

AMSTERDAM

Grote veldslagen tussen Zaïrese rebellen aan de ene kant en het Zaïrese leger en Hutu-milities aan de andere kant zijn uitgebleven. Wel druppelen er steeds meer berichten binnen over slachtpartijen, van weken geleden.

Begin deze week bevestigde Amnesty International een moordpartij door de Zaïrese rebellen op zo'n vijfhonderd Hutu's. Dinsdag vertelden vluchtelingen die in het plaatsje Minova aankwamen dat de Hutu-milities begin deze maand duizenden vluchtelingen hebben gedood. Een andere groep vertelde hoe de Zaïrese rebellen alle jonge mannen van de rest van de vluchtelingen scheidden en hen afvoerden naar een onbekende bestemming.

Daarnaast is er sprake van tribale conflicten, die al van voor de mini-oorlog dateren. Zo is het Mbembe-volk in strijd gewikkeld met de Banyamulenge-Tutsi's. Milities van het Hunde-volk (Mai-Mai) beheersen stukken van Oost-Zaïre, zonder dat zij zich verbonden voelen met de Alliantie van de Democratische Krachten voor de Bevrijding van Congo-Zaïre, die zich als overkoepelende beweging presenteert.

Rebellenleider Laurent Kabila heeft gezegd geen afscheiding van Oost-Zaïre na te streven, maar door te willen stoten naar de hoofdstad Kinshasa om een einde te maken aan 'de dictatuur van Mobutu'. Het wachten is nu op het al weken geleden aangekondigde tegenoffensief vanuit Kinshasa.

Dat is uitgebleven. Niet alleen omdat het reguliere Zaïrese leger weinig voorstelt, maar ook omdat Kinshasa op zoek is naar een vorm van eenheid die het land voor totale desintegratie kan behoeden. Zaïre heeft sinds de mislukte democratisering van 1992 twee regeringen, twee premiers, twee parlementen, twee grondwetten - en één president: Mobutu Sese Seko.

Hij was tot voor kort in staat het land tot op zekere hoogte bij elkaar te houden. Maar Mobutu verblijft al maanden in Europa wegens prostaatkanker, en Zaïre is onbestuurbaar geworden.

Dankzij de rebellie in het oosten is in Kinshasa echter een nieuw saamhorigheidsgevoel ontstaan, dat zich vooral uit in xenofobe anti-Rwanda sentimenten. Vooral oppositieleider Etienne Tshisekedi spint hier garen bij, terwijl de impopulaire premier Kengo wa Dondo het onderspit dreigt te delven.

Tshisekedi is de leider van de radikale UDPS, de belangrijkste oppositiepartij. Hij was in 1992 korte tijd premier, gekozen door de Nationale Overgangsraad. Enkele maanden later zette Mobutu hem af. De bittere vete tussen Mobutu en Tshisekedi heeft in hoge mate bijgedragen aan de anarchie die nu in grote delen van Zaïre heerst.

Maar sinds kort heeft Tshisekedi zijn koers gewijzigd. Hij bezocht Mobutu op 21 november in diens villa aan de Franse Cote d'Azur, schudde zijn oude vijand met gevoel voor symboliek de hand en sprak over 'nationale verzoening' en 'een nieuw begin'.

Tshisekedi presenteerde zich na zijn gesprek met Mobutu met veel aplomb als de premier van een verenigd Zaïre, 'met goedkeuring van de president'. Mobutu's raadsman Ngbanda Nzambo Ko Atume ontkende dit, maar dat deed niets af aan de razend enthousiaste ontvangst die Thsisekedi bij terugkeer ten deel viel.

Hij werd door duizenden mensen onthaald als de grote leider die het land weer op het goede spoor kan zetten. De betogers eisten voor de zoveelste keer het ontslag van premier Kengo wa Dondo, die zij voor Rwandees uitmaken omdat zijn grootmoeder Tutsi was. Luidkeels protesteerden zij tegen de Rwandezen, die volgens hen achter de oorlog in Oost-Zaïre zitten.

Tshisekedi lijkt van plan zich eerst van Kengo wa Dondo te ontdoen. Vervolgens wil hij door middel van dialoog tot een oplossing komen voor de oorlog in het oosten. Volgens Tshisekedi is de rebellie eenvoudig op te lossen, tenminste als Zaïre zich schikt naar de grondwet van 1992, die de basis had moeten leggen voor het democratiseringsproces. Alleen omdat Mobutu zich niet aan die grondwet heeft gehouden, heeft Kabila de wapens tegen de president opgenomen, aldus Tshisekedi. Ook zou de 'premier' bereid zijn te praten met Rwanda en Uganda over een oplossing van de regionale crisis.

Het klinkt heel simpel. Te simpel. Tshisekedi's toenadering tot Mobutu en zijn ferme uitspraken lijken vooral het begin van een ingewikkelde machtstrijd in Zaïre, waarbij nog ontelbare andere kandidaten klaar staan om de macht van Mobutu over te nemen, mocht deze overlijden. Niet in de laatste plaats het leger, dat niet voor niets in Kinshasa blijft en de rebellie in het oosten vooralsnog laat voor wat ze is.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden