Kind heeft geheimen nodig om het leven te begrijpen

Een moeder haalt haar kinderen uit school en vraagt hoe hun dag is geweest. Als de oudste van vijf zegt: 'Dat vertel ik jou niet', wordt de moeder aanvankelijk achterdochtig: er zal toch niets gebeurd zijn?...

Van onze verslaggeefster

AMSTERDAM

Die vraag komt aan de orde in het boek Klein geheim (De Tijdstroom, ¿ 39,50) van Bas van Levering, pedagoog aan de Universiteit Utrecht, en Max van Manen, hoogleraar pedagogiek aan de universiteit van Alberta in Canada. Het is een bewerking van hun boek Childhood's secrets, dat vorig jaar in New York uitkwam als resultaat van onderzoek naar 'gewone' geheimen en daaraan gerelateerde zaken als liegen, jokken en klikken.

Soms krijgen kinderen geheimen opgelegd die een verwoestende invloed hebben op hun ontwikkeling. Over zulke geheimen gaat Klein geheim niet. Het boek behandelt de positieve betekenis van geheimen en aspecten als het verschil tussen geheimhouding en privacy, het geheim in de literatuur en met name de invloed van geheimen op de ontwikkeling van het kind.

Levering en Van Manen noemen de ontwikkeling van de identiteit het ontstaan van 'innerlijke ruimte'. Geheimen spelen daarbij een cruciale rol. De ontdekking dat het mogelijk is zaken voor anderen geheim te houden, is soms een schok. Dat blijkt uit het verhaal van de man die als kind mee ging jagen. Er wordt een hert geschoten.

'Er werd van mij verwacht dat ik over deze grootse gebeurtenis even verrukt zou zijn als de rest van de familie, maar van binnen voelde ik dat ik dat niet kon. Ik deed net alsof ik blij was, maar in werkelijkheid walgde ik. Waarom was ik zo anders? Waarom treurde ik om het hert en het bos en de stilte? Misschien was dit wel het moment waarop ik mij bewust werd van de diepe scheiding tussen mijzelf en de mensen in mijn onmiddellijke omgeving.'

Om die laatste opmerking draait het. Geheimen zijn noodzakelijk, stellen beide pedagogen, want het geheim maakt duidelijk dat je een innerlijk hebt dat losstaat van andere mensen. En dat heb je nodig voor de ontwikkeling van je persoonlijkheid, je identiteit. In het innerlijk vorm je je mening, je stijl, je normen en waarden.

Gebrek aan privacy maakt het ontstaan van een innerlijk moeilijk. Daarom balanceert een opvoeder altijd tussen oprechte belangstelling voor de persoon van het kind en diens privacy. Een opvoeder moet ook niet graven naar geheimen. Geheimen die door dat graven worden ontdekt, verstoren de relatie, vinden Levering en Van Manen.

Het mooiste is, zeggen ze, als de volwassene het kind de gelegenheid geeft zelf met het verborgene voor de dag te komen. Want een geheim is een geschenk. Een geheim wordt je toevertrouwd. En dat gebeurt alleen als je te vertrouwen bent. Hoe waar dat is, toont deze passage uit een Volkskrant-artikel uit 1987 van de hand van journaliste José van der Sman, die jarenlang in een meisjespensionaat verbleef.

'Wat zit je te lezen? Waar hebben jullie het over? Wat is dat voor een gegiechel? Waarom wil je naar je kamer? Naar wie schrijf je toch al die brieven? Waarom wil je opbellen? Wat heb je dit weekend gedaan? Hoe gaat het met je familie? Hoe meer vragen ze stelden, hoe minder antwoorden ze kregen. Tot de amateuropvoeders in hun argwaan en nervositeit niets anders meer wisten te bedenken om het front van stilzwijgen te doorbreken dan de post open te maken, of in schijnbaar vertrouwelijke gesprekken het ene kind over het andere uit te horen.'

Voor ouders is het soms moeilijk te weten waar de grens ligt tussen bescherming van het kind en het respecteren van zijn privacy. Wanneer moeten ouders achterhalen waarmee hun kind zit en wanneer moeten zij het kind het zelf laten uitzoeken? Levering en Van Manen vinden dat die keuze niet aan het kind mag worden overgelaten. Ouders kunnen niet wachten tot het kind om hulp vraagt. Opvoeden is geen passieve bezigheid: kinderen willen door hun ouders 'gezien' en 'begrepen' worden.

Kleine kinderen kunnen nog geen geheim bewaren. Zij denken dat hun ouders dwars door hen heen kijken. Pas als ze zo'n jaar of vijf zijn, ontdekken kinderen dat het mogelijk is gedachten voor anderen verborgen te houden. Vanaf zeven jaar hebben kinderen geheimen. Daarmee verandert de relatie met hun ouders. Niet alleen omdat het kind vanaf dat moment niet meer alles deelt met zijn ouders, maar ook omdat ze hun vertrouwen kunnen schenken aan anderen.

Omgekeerd hebben ouders ook vaak geheimen voor hun kinderen, bijvoorbeeld omdat het kind de waarheid nog niet aankan of omdat kinderen zich nog niet over alles zorgen hoeven te maken.

Het vermogen geheimen te bewaren is volgens de schrijvers een van de belangrijkste menselijke eigenschappen, omdat het de mogelijkheid biedt in meerdere werelden te leven. Het ultieme geheim is volgens hen de zin van het leven. Het gaat erom, vinden ze, kinderen te leren dat de zin van het leven nooit helemaal te vatten is, en dat de zin verdwijnt als je haar helemaal wilt begrijpen. De zin van het leven kan pas goed worden begrepen, schrijven ze, 'als men in staat is het geheim voor een deel geheim te laten'.

Maria Hendriks

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden