Kattenmummie in de kerkmuur

De Stichting Kerkelijk Kunstbezit komt voor het eerst met een lijst bijzondere ontdekkingen. ‘Geen hond die wist wat het was.’

Achteloos bungelde hij aan de gevel van een onaanzienlijk modern rooms-katholiek kerkgebouw: de zeldzame koperen luiklok van de Antwerpse klokkenmaker Melchior de Haze uit 1686. Het gebouw wordt gesloopt, de waardevolle klok zou op de schroothoop zijn beland als een historicus van de Stichting Kerkelijk Kunstbezit in Nederland niet op het kerkdak was geklommen om te kijken of daar nog wat te registeren viel.

‘Bingo’, fluistert de opgewekte SKKN-directeur Mart van der Sterre. ‘Zo’n ontdekking is een feest. Geen hond in de parochie die wist wat voor klok het was en waar hij vandaan kwam.’ De locatie van de klok en kerk blijft geheim in verband met mogelijke diefstal.

Opmerkelijke ontdekkingen
De luiklok staat op een lijst met opmerkelijke ontdekkingen, die de stichting bij het vandaag uitgekomen jaarverslag over 2008 heeft gevoegd. Het is voor het eerst dat zo’n lijst wordt gepubliceerd. ‘We komen veel gekke dingen tegen en willen die delen met het publiek’, zegt Van der Sterre (55). Dat werk is: in het ontkerkelijkende Nederland (van de naar schatting 8.000 kerken sluiten er twee per week) het erfgoed registreren en ontsluiten én veiligstellen. Want vaak ligt het op stoffige zolders te verpieteren.

De opsomming bevat kruiswegen, bijbelplaten, avondmaalbekers, kroonluchters en kopergravures. De broederlijk naast een bijbel aangetroffen koran staat erop, alsmede twee broodplanken uit de 19de eeuw (met pennegaatjes), een wrakhouten beeld voorstellende Johannes de Evangelist uit 1993 door priester-kunstenaar Omer Gielliet, een gehavend pastoorsportret uit circa 1950, een crêpepapieren kroon gebruikt in 1910, en een antimensium: een damasten doek die dienst deed als mobiel altaartje, met ingenaaid relikwie (‘Niet strijken!’).

Dagelijks op pad
Zo’n zeven medewerkers van de stichting schuimen dagelijks met laptop, digitale camera en zaklantaarn de kerken en kloosters in Nederland af. Van der Sterre legt uit dat het begrip kerkelijk erfgoed in de loop der jaren flink is opgerekt – het gaat allang niet meer alleen om kunst met een grote K.

‘Ik was in een klooster bij de ongeschoeide karmelietessen. Die hebben de gelofte van armoede afgelegd en leven in totale soberheid – al dragen ze in het Hollandse klimaat wel schoenen. In zo’n gebouw kun je aan echte kunst weinig registeren, maar juist die eenvoud is van cultuurhistorisch belang en moet je vastleggen.’ De abdis kwam wel met een ‘probleempje’ op de proppen: in de kluis bevonden zich twee nooit gebruikte verguld zilveren monstransen, bezet met grote diamanten. Via de stichting worden ze in een museum ondergebracht.

160.000 religieuze voorwerpen
In het kantoor van de SKKN aan de Utrechtse Mariahoek puilen de archiefkasten uit met registratierapporten van 160.000 religieuze voorwerpen. Daarvan werden 225.000 foto’s gemaakt. De stichting bezocht tot nu toe ruim 4.000 kerken. Van der Sterre pakt een map met een luguber plaatje van een kattenmummie die bij de restauratie in 1958 uit een muur van de Grote Kerk in Veere tevoorschijn kwam. Het dier moet bij de bouw van de kerk in de bijgelovige Middeleeuwen, omstreeks 1500, als bouwoffer zijn ingemetseld. ‘Dood of levend, dat is onbekend.’

De kat werd in 2008 door een medewerker van de stichting aangetroffen op een fluwelen kussentje in de etalage van een naburige antiquair. Ook kerken en kloosters herbergen genoeg bijzondere objecten om een jaarlijkse lijst te rechtvaardigen, denkt de directeur. ‘De lijst maakt ons zichtbaarder. Zonder registratie dreigen belangrijke religieuze objecten in het niets te verdwijnen.’

Dressoir
Zelf zijn de voorwerpen namelijk lang niet altijd even zichtbaar. Een laatmiddeleeuwse geelkoperen lavaboketel stond in de zitkamer van een klooster verdekt opgesteld tussen allerlei niemendallerig koperwerk op een dressoir.

Het fragment van een grafsteen uit de 17de eeuw daarentegen ligt open en bloot onder de kerkbanken van de Zuiderkerk in Enkhuizen. Alleen had tot vorig jaar niemand gezien hoe curieus het is. Op de steen is, min of meer realistisch, een morenkop afgebeeld. Een ‘neger’ dus, en dat was in die tijd zeer ongebruikelijk.

Zie ook vk.nl/geschiedenis

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden