Interview Jayro Bustamantes

Jayro Bustamantes Temblores gaat over de positie van homo’s in Guatemala: ‘Ze strijden nog steeds voor hun recht om überhaupt te bestaan’

Na zijn film over de onderdrukking van Maya's en vrouwen behandelt de Guatemalteekse regisseur Jayro Bustamantes nieuwe, Temblores, de beroerde positie van homo’s in zijn land. De Evangelsiche kerk speelt en grote rol bij de therapie die hen in het keurslijf van de heteroseksualiteit moet dwingen.

Temblores.

Façades afbreken is zijn drijfveer, vertelt de Guatemalteekse regisseur Jayro Bustamante (42) in bioscoop Rialto in Amsterdam. Bustamante woont inmiddels twintig jaar in Parijs, maar Guatemala laat hem niet los. Hij kent geen samenleving waar de mensen zo hartelijk zijn en tegelijk zo discriminerend, zegt hij. Het fascineert én beangstigt hem. ‘In Guatemala kun je op vijf niveaus worden gediscrimineerd: als je vrouw, homoseksueel, arm, minderjarig of een Maya bent.’

De onderdrukking van Maya’s en vrouwen kwam al terug in zijn debuutfilm Ixcanul (2015), een verhaal over een meisje van Maya-origine dat aan de voet van een vulkaan leeft en gedwongen moet trouwen met de voorman van een koffieplantage. Het was de eerste film waarin Kaqchikel werd gesproken, een gemarginaliseerde Maya-taal. Ixcanul  werd geselecteerd als Guatemalteekse inzending voor een Oscar in de categorie ‘beste buitenlandse film’.

In zijn nieuwste film Temblores (‘Aardschokken’) staat de onderdrukking van homoseksuele mannen in Guatemala centraal. Hoofdpersonage Pablo, een veertiger uit de middenklasse, laat zijn familie in shock achter als hij aankondigt zijn welgestelde vrouw en twee jonge kinderen te willen verlaten voor zijn geliefde Francisco. Pablo wordt door zijn familie voor een harde keuze gesteld: of hij zal conversietherapie moeten ondergaan (leren hetero te zijn) of hij krijgt zijn kinderen nooit meer te zien.

De Evangelische kerk speelt een centrale rol in Temblores.

‘Evangelische kerken in Guatemala onderhouden nauwe banden met het leger. Veel aanhangers van de Evangelische kerk zijn fanatici en hebben vanwege hun band met het leger dus ook nog eens zeer veel macht. Maar de Evangelische kerk verschilt niet van andere streng religieuze regimes die homo's en vrouwen onderdrukken. In de film komt ook een Joods ochtendgebed voor dat als volgt gaat: ‘Dank U, God, dat ik geen slaaf, heiden of vrouw ben.’ Daarmee wilde ik laten zien dat homofobie en misogynie hand in hand gaan. Homoseksuele mannen worden in de kern als inferieur beschouwd, omdat ze zogenaamd minder mannelijk zijn door zich ‘te vrouwelijk’ gedragen. Maar vergis je niet: ik kwam erachter dat ook homoseksuele mannen niets om vrouwen geven.

‘Voor mijn research sprak ik 22 homoseksuele mannen uit Guatemala. Ik noem ze nu even voor het gemak Pablo’s. Veel Pablo’s zijn getrouwd met een vrouw om hun reputatie als man hoog te houden, maar het interesseert ze niet of hun vrouw gelukkig is. Eén Pablo vertelde me dat zijn vrouw erg kwaad op hem was toen ze ontdekte dat hij homoseksueel was. Hij sprak over zijn vrouw alsof het haar eigen schuld was. Ik vond het niet meer dan normaal dat ze overstuur was, hij had tegen haar gelogen. Of die Pablo’s nu zelf worden onderdrukt of niet, in mijn ogen mogen ze hun eigen aandeel in de misère van hun vrouw niet ontkennen.’

In Temblores zijn het opvallend genoeg vooral de vrouwen die Pablo het meest onder druk zetten: zijn vrouw, zijn moeder en een vertegenwoordigster van de kerk.

‘Dat klopt. In Guatemala hoeft een heteroseksuele man werkelijk niets te doen. Alles wordt al voor hem gedaan door vrouwen, zelfs onderdrukking. Die verknipte verhoudingen moest ik laten terugkomen in de film, omdat het de realiteit is. Vrouwen vormen de helft van de bevolking, ze zouden een revolutie kunnen ontketenen, maar ze doen het om allerlei redenen niet - met name vanwege angst voor vervolging of verbanning. Maar dat ze ook nog eens zelf een bijdrage leveren aan de onderdrukking, dát verwonderde me.’

Toch komen de zorgen van zijn devote moeder niet onoprecht over.

‘Als iemand tegen een homoseksuele man zegt dat hij zich niet realiseert wat hij zijn moeder aandoet, dan is dat geen loze zin. Ze ís ook hevig aan het lijden. Deze mensen ervaren pijn, juist omdat ze liefhebben. Het is makkelijk om in de homofobe moeder een boeman te zien, maar ze kan er weinig aan doen. Het is alsof een chip in haar gedachten is geplant door de kerk. Daardoor is ze niet in staat om kritisch te denken, ze kan alleen volgzaam zijn.’

Maakt die conclusie u niet somber over de toekomst?

‘Jazeker, maar de film biedt wel één moment van hoop, wanneer Pablo’s dochtertje haar vader in de ogen kijkt en hem echt lijkt te zien. Ik geloof ook niet dat verandering onmogelijk is - al is het maar omdat de nieuwe generatie de beschikking heeft over meer informatiebronnen, zoals het internet. De nieuwe Guatemalteekse generatie zal zich schamen voor hun ouders, dat weet ik zeker.’

Still uit Temblores.

Temblores brengt een heftige conversietherapie in beeld. Heeft u zo’n therapie bijgewoond voor uw research?

‘Slechts één keer. In de film wordt de conversietherapie uitgevoerd door een kerk, maar in Guatamala wordt dat niet per se alleen door kerken gedaan. Er bestaan ook klinieken die een zogenaamde interventie plegen, waarbij homoseksuele mannen uit hun huis wordt ontvoerd. Maar de Pablo’s die ik sprak en ooit een conversietherapie ondergingen, zochten vrijwillig verlossing via de kerk. Die wilden oprecht worden ‘genezen’, omdat ze enorm lijden.

‘De therapie bestaat veelal uit drie delen. In het eerste deel breken ze je geest en je zelfvertrouwen, door je te vernederen. Dan boezemen ze je angst in door je de sociale gevolgen van homoseksualiteit in te prenten. En tot slot breken ze je op een fysieke manier. Dat wil zeggen: door chemische castratie. Ben je een lesbische vrouw, dan kun je zelfs worden verkracht - al heb ik heb alleen gelezen en gehoord over die gevallen. Alleen als een homoseksuele man denkt echt ‘genezen’ te zijn, hoeft hij geen castratie te ondergaan. Maar dan moet hij wel trouwen met een vrouw.

‘Er bestaat ook een minder agressieve conversietherapie van een kerk die ironisch genoeg Stop Het Lijden heet. Dan moet je door een poort met gekleurde ballonnen lopen, geld stoppen in een doos en beloven dat je er niet meer aan zult toegeven. Mocht je dan in de fout gaan, dan onderga je het ritueel opnieuw.’ Lacht: ‘Dat klinkt vriendelijk, maar het wordt wel een beetje duur als je een druk seksleven hebt.’

In de film zien we weinig terug van de Guatemalteekse gayscene. Was dat bewust?

‘Ik wilde in deze film discriminatie en de façades belichten, en niet zozeer een coming-out. Temblores gaat niet over queerlifestyle, zoals je vaak ziet in westerse films. Begrijp me niet verkeerd, ik ben blij dat die lifestyle bestaat, maar in een land als Guatemala bestaat die mogelijkheid niet. Ze strijden nog steeds voor hun recht om überhaupt te bestaan. In Guatemala zien lhbt’s de queerlifestyle als een privilege, niet als een keuze. Homoseksualiteit is daarentegen géén keuze. Je bent het of je bent het niet.’

Waarom koos u voor Temblores, ‘aardschokken’, als titel?

‘Guatemala worstelt met tektonische spanningen, omdat het land gelegen is op een breuklijn. Aardschokken komen er voortdurend voor. Ik kwam op de titel toen ik een Pablo sprak die vertelde dat hij voor zijn gezin koos, omdat hij in de buurt wilde zijn als er een grote aardbeving zou plaatsvinden. Dat trof me. Maar ik zie het woord temblores ook als een metafoor voor de Guatemalteekse samenleving die voortdurend gespannen is, zoals de tektonische activiteit in de grond. Het staat ook voor de hypocrisie die in de volksaard besloten ligt: we weten dat zwak gefundeerde huizen elk moment kunnen instorten, toch blijven we ze met pracht en praal bouwen, zelfs op vulkanen. En zo bezie ik ook onze façades: fragiel en gedoemd om uiteindelijk in elkaar te storten.’

Still uit Temblores.

Huilende vrouw

Jayro Bustamante brengt dit jaar ook de film La Llorona uit, een verhaal dat refereert aan de Guatemalteekse volkslegende over ‘de huilende vrouw’. In La Llorona sterven Alma en haar zonen tijdens de burgeroorlog in Guatemala, die in de jaren tachtig plaatsvond. Nadat de verantwoordelijke militair dertig jaar later wordt vrijgesproken, komt Alma’s geest vrij hem thuis opzoeken om wraak te nemen. 

Jayro Bustamante tijdens het jaarlijkse Berlijn Film Festival, 2019. Beeld EPA

Gijs Groenteman gaat in onze illustere archiefkast in gesprek met mensen die hem hebben verwonderd. Rapper Pepijn Lanen, schrijver Paulien Cornelisse en kunsthandelaar Jan Six passeerden al de revue.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden