postuum Jan Uitham

Jan Uitham, de Groningse bikkel die in '63 werd verslagen (1925 - 2019)

De 'Hel van '63' was niets vergeleken met de hel van de zinloze strijd in Nederlands-Indië in de jaren na de oorlog. Jan Uitham maakte ze allebei mee.

Jan Uitham Beeld .

Zijn bijnamen waren de Marathonman en de Kampioen der Verslagenen. Zijn handelsmerken: de prachtige Noorse truien en muts die door zijn zusters werden gebreid en later door couturiers werden nagemaakt.

Jan Uitham werd tweede in de meest legendarische Elfstedentocht - die in de barre winter van 1963. Van de bijna 10 duizend rijders haalden door de extreme omstandigheden slechts 126 de finish. Uitham arriveerde 22 minuten na winnaar Reinier Paping en twee minuten voor de sneeuwblind geraakte Jeen van den Berg.

In totaal zou Uitham de Tocht der Tochten zes keer rijden - de laatste keer nog in 1997. Dat hadden er zeven kunnen zijn als hij aan die van 1947 ook had kunnen meedoen. Hij was echter opgeroepen voor uitzending naar Nederlands-Indië voor de kansloze oorlog tegen de guerrilla's van Soekarno. 'Het beulswerk op het ijs was slechts kinderspel vergeleken met de ellende die we in Indië hebben meegemaakt', zei hij later.

Hij zag hoe kameraden bij het aanleggen van telefoonlijnen uit de bomen werden geschoten. Hij kon zich erover opwinden dat de soldaten van toen geen psychologische hulp kregen bij het verwerken van trauma's, zoals nu.

Tijdens zijn verblijf daar kreeg zijn vrouw een dochter. Hij zag het kind pas twee jaar later. Hij bleef tot op heel hoge leeftijd sportief. Op 82-jarige leeftijd beklom hij nog met de fiets de Alpe d'Huez. De Elfstedentocht zou hij ook vele malen fietsend voltooien en één keer zelfs lopend. De laatste jaren leed hij aan parkinson.

Journalist William Pomp publiceerde in 2009 zijn biografie: Tjonge, wat een kerel. 'Ondanks parkinson begon het meteen bij hem te kriebelen toen er afgelopen winter een kleine vorstperiode was. En zelfs op zijn sterfbed wilde hij niet van opgeven weten. Hij wilde 100 worden', aldus Pomp. Zijn zoon Jan Alix: 'Hij zei te willen weten wat er achter de volgende bocht kwam.' Uitham (vader van drie kinderen) overleed 20 april in een verzorgingstehuis in Ten Boer, vlak bij Groningen.

Hij was 94 jaar eerder in een veehoudersgezin in Bedum geboren. Zijn moeder overleed vlak na de oorlog. Toen zijn vader stierf, mocht hij vervroegd afzwaaien en keerde terug uit Nederlands-Indië. 'Hij werd tegen wil en dank boer', zegt Jan Alix.

'Ik stond als 25-jarige meteen aan het hoofd van een gezin van zeven personen: mijn vrouw, mijn dochtertje, mijn broer Max en mijn drie zusjes, van wie de jongste net 9 jaar oud was. We hadden een bedrijf met dertig koeien. De hardheid en het doorzettingsvermogen die je onder extreme omstandigheden op het ijs nodig had, kwamen mij goed van pas. Je deed het gewoon', zei hij in een interview met De Telegraaf.

Hij was een echte bikkel met zijn eigen trainingsmethoden. Hij staalde de spieren van zijn bovenbenen - net als zijn broer Max, die in 1963 zevende werd - door bij het melken in de schaatshouding onder de koeien te gaan zitten in plaats van op een krukje.

Hij dacht altijd dat hij in '63 ook had kunnen winnen. 'Mijn grootste fout maakte ik in die tocht door niet met Reinier mee te gaan', zei hij. 'Na Witmarsum verhoogde hij het tempo. Hij nam zo honderd meter. Ik ging erachteraan, maar Jeen van den Berg schreeuwde: 'Laat hem gaan. Die halen we wel weer in.' Jeen had in 1954 gewonnen en was een grootheid op het ijs. Ik luisterde naar hem en dat had ik nooit moeten doen. Ik was op dat moment sterk genoeg om naar Reinier toe te rijden.'

Na zijn tweede plek bij de Elfstedentocht won Uitham wel de Noorder Rondritten in 1963. Het was een pleister op de wonde.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.