Eeuwig levenJan Oostdam (1919-2020)

Jan Oostdam (1919-2020): soldaat die de gevolgen van de atoombom zag

Van 1936 tot 1962 diende hij als KNIL-militair in Indonesië. Drieënhalf jaar lang deed hij dwangarbeid in Japan. Excuses heeft hij nooit gekregen.

Hij zat al dicht bij zijn 101ste verjaardag toen hij dit voorjaar een ­longontsteking kreeg waarvoor hij moest worden op­genomen in een ziekenhuis. In een ­revalidatiecentrum in zijn woonplaats Houten moest Jan Oostdam verder herstellen. ‘Hij was al weer tien kilo aangekomen’, zegt zijn dochter Truus Oostdam. ‘Maar door corona overleed mijn vader op 3 april. En tien dagen ­later is ook mijn moeder over­leden, door een maagbloeding.’

Jan Oostdam was een KNIL-­militair, die in de Tweede Wereldoorlog als krijgsgevangene in ­Japan zat. Journalist/publicist ­Griselda Molemans, die onderzoek deed naar het uitgebleven rechtsherstel voor de Indische gemeenschap, interviewde hem nog in ­januari. ‘Hij was nog heel erg helder en wist zich de details nog ­precies te herinneren.’ Aanleiding voor het ­interview was de overname van Eneco door het Japanse conglomeraat Mitsubishi. Oostdam was dwang­arbeider geweest bij de Kawanami-scheepswerf in Nagasaki, die na de oorlog was over­genomen door Mitsubishi. Molemans: ‘Excuses had hij nooit ­gekregen, laat staan financiële genoeg­doening. Mitsubishi, opgericht in 1871, heeft duizenden dwangarbeiders tijdens de oorlog geëxploiteerd, maar ontkent alles.’

Jan Oostdam was een bakkerszoon uit Arnhem. Omdat in de ­crisistijd banen niet voor het op­rapen lagen, besloot hij in het ­leger te gaan en naar Nederlands-Indië te vertrekken voor een op­leiding. Het avontuur lonkte. Officieel had hij een handtekening van zijn ouders nodig, maar die maakte hij zelf na. In Indië kreeg hij een opleiding op de cadettenschool en schopte hij het tot sergeant-majoor in het KNIL(Koninklijk Nederlands-Indisch Leger).

In 1942 werd hij op het eiland ­Celebes (nu Sulawesi) door de ­Japanners krijgsgevangen gemaakt. Hij werd met andere ­Nederlanders, onder wie veel overlevenden van de Slag in de Javazee, overgebracht naar Nagasaki, waar hij als nummer 421 op een werf staalplaten moest vastklinken voor nieuwe vrachtschepen. ‘Als een Japanse bewaker langskwam, moest je een diepe buiging maken. Deed je dat niet, dan werd je meedogenloos geslagen’, zei hij. Aan de klappen en het werk zou hij blijvend rugletsel overhouden. ‘Ik noemde mezelf een fatalist, wat wil zeggen dat ik mijn lot aanvaardde. Die instelling heeft me al die tijd op de been gehouden.’

In augustus 1945 werd de oorlog beëindigd door de atoombommen op Hiroshima en Nagasaki. ‘Ik lag in een ziekenboeg. Pas toen ik na de Japanse capitulatie in de trein zat, terug naar de haven van Nagasaki, zag ik wat de atoombom had aangericht. Het was één groot, zwartgeblakerd landschap wat aan me voorbijtrok.’

Voor Oostdam betekende het einde van die oorlog het begin van een andere. Hij werd als KNIL-militair ingezet tegen de onafhankelijkheidsstrijders van Soekarno en naar Nieuw-Guinea gezonden. Daar bleef hij tot 1962, toen Soekarno ook Nieuw-Guinea inlijfde.

In 1947 trouwde hij in Sorong met Lan, een ‘Chinees-inlands meisje’. Samen zouden ze acht kinderen krijgen. Na terugkeer in ­Nederland kreeg hij een administratieve baan in de gevangenis aan het Wolvenplein in Utrecht. Zijn herinneringen schreef hij op in het boek Het vergeten leger.

Hij betreurde het dat Mitsubishi nooit excuses heeft gemaakt voor die drieënhalf jaar dwang­arbeid. Tegen Molemans zei hij: ‘Ik zou de directie graag persoonlijk willen vertellen wat mij en alle andere jongens toen is aangedaan. Het gaat mij niet om het geld. Er moet voorkomen worden dat het oorlogsverleden van het bedrijf voorgoed wordt uitgewist.’ 

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden