PostuumJan Maarten Boll (1942-2020)

Jan Maarten Boll (1942-2020): Kunstliefhebber die de ‘Nachtwacht van de 20ste eeuw’ voor Nederland binnenhaalde

Jan Maarten Boll voor Rembrandts Portret van een oude man. Beeld Martijn Beekman
Jan Maarten Boll voor Rembrandts Portret van een oude man.Beeld Martijn Beekman

Het was bedoeld als een mooi cadeau aan de Nederlandse bevolking bij het afscheid van de gulden, maar het werd een parlementair relletje. De op 24 november op 78-jarige leeftijd overleden staatsraad en kunstliefhebber Jan Maarten Boll speelde een sleutelrol bij de omstreden aankoop door de Nederlandse staat van het schilderij Victory Boogie Woogie van Piet Mondriaan (1872-1944).

82 Miljoen gulden (37 miljoen euro) moest het schilderij kosten, hoorde Boll toen hij in het voorjaar van 1998 in het geheim op bezoek ging bij Amerikaanse kunstverzamelaar S.I. Newhouse. De vraagprijs was hoog, besefte Boll, maar twee jaar eerder vroeg Newhouse nog maar 61 miljoen. De tijd ging dringen. Als er meer kapers op de kust kwamen, zou de prijs alleen maar stijgen.

Het verwerven van de Victory Boogie Woogie leidde in het najaar van 1998 tot een forse rel in de Tweede Kamer. Minister-president Kok en minister van Financiën Zalm legden met tegenzin verantwoording af in het parlement over de gift van de Nederlandsche Bank van ruim 110 miljoen gulden (50 miljoen euro) aan de Stichting Nationaal Fonds Kunstbezit. Dat was Bolls fonds, opgericht om de aankoop in stilte te kunnen doen. Kamerleden noch het ministerie van Cultuur waren ervan op de hoogte. ‘Achterkamertjespolitiek’, luidde de kritiek indertijd.

Toch meende Boll goede redenen te hebben voor zijn stealth-operatie. ‘Als het vooraf in het parlement zou zijn besproken, was het niet gelukt’, zou hij later zeggen. Als voorzitter van de Vereniging Rembrandt (die musea steunt bij het aankopen van kunstwerken) en liefhebber van moderne kunst zag Boll de aankoop als een cruciale aanvulling van het Nederlands kunstbezit, waarin late Mondriaans vrijwel ontbraken. ‘Een soort Nachtwacht van de 20ste eeuw’, noemde staatssecretaris Van der Ploeg van Cultuur het ruitvormige schilderij met een patroon van vlakken en kleine kleurige vierkantjes. Het hangt sinds 1998 in het Haags Gemeentemuseum.

Boll beschikte over een uitstekend netwerk. Als lid van de Raad van State sprak hij naar verluidt regelmatig met de toenmalige koningin Beatrix over kunst, hun gezamenlijk passie. Een goed contact van Boll uit zijn Leidse studententijd was de toenmalige directeur van de Nederlandsche Bank, Nout Wellink. Toen hij in het late voorjaar van 1998 bij Wellink op de koffie kwam, bleek dat de bankdirecteur net van plan was om de overgang van de gulden naar de euro te markeren met een kunstgift van 110 miljoen gulden. De link met Victory Boogie Woogie was snel gelegd.

Victory Boogie Woogie van Piet Mondriaan. Beeld ANP
Victory Boogie Woogie van Piet Mondriaan.Beeld ANP

Omdat Boll bang was dat zijn plan zou uitlekken, liet Wellink bij zijn baas, minister Zalm van Financiën, een vertrouwelijk briefje thuis bezorgen: ‘Beste Gerrit. Vanwege het ongebruikelijke en tentatieve karakter van de gedachtenspinsels in deze brief schrijf ik, zoals afgesproken, naar je privé-adres.’ De brieven lekten uit in documenten die Volkskrant via een WOB-procedure opvroeg waarna de Kamer zijn ongenoegen uitte over de ‘regenteske’ een-tweetjes, maar dat bleef zonder politieke gevolgen.

Dat raakte Boll. Hij wilde samen met directeur Hans Locher van het Gemeentemuseum Den Haag een belangrijke Mondriaan voor Nederland veiligstellen. Dat was gelukt, maar het gekrakeel wierp er een schaduw over. Hij belde boos naar de Volkskrant. ‘Het minste dat u kunt doen is lid worden van de Vereniging Rembrandt.’

Teruglezen: Leidse rechtenfaculteit geeft ‘asiel’ aan kunstwerk Homs

Vrouwe Justitia heeft een blinddoek om, maar Jan Maarten Boll hoopt dat rechtenstudenten in Leiden wél oog krijgen voor een tegeltableau dat hij heeft geschonken aan de universiteit. Met Homs won kunstenaar Rabi Koria de Koninklijke Prijs voor Vrije Schilderkunst. ‘Ik heb geleerd naar politieke kunst te kijken, en Homs raakte me direct’, zegt Boll.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden