Is vliegen onveiliger dan we denken?

Op de officiële cijfers over slachtoffers in de luchtvaart (nul in 2015?!) is wel wat aan te merken. Is vliegen dan ook onveiliger dan we denken?

Beeld ANP

Nooit was vliegen veiliger dan in 2015. Afgelopen jaar vielen in de commerciële luchtvaart nul slachtoffers, meldt het Safety Report 2015 van de internationale luchtvaartorganisatie IATA. Een droomscore.


Maar wacht eens, nul slachtoffers? Vorig jaar kwamen toch zeker 374 mensen om bij de zelfmoord door een piloot van vlucht 9525 van Germanwings en een aanslag op vlucht 9268 van de Russische maatschappij Metrojet. Hoe komt IATA dan op nul? Deze slachtoffers worden niet opgenomen in de statistieken die IATA publiceert. 'Opzettelijk toegebrachte, onwettige acties' (lees: zelfmoord, kaping, aanslagen) tellen niet mee.

Opzettelijk toegebrachte schade

Stel dat de crash van het toestel van Egyptair, dat vorige week neerstortte in de Middellandse Zee ook een aanslag is (de oorzaak was bij het sluiten van dit katern nog niet bekend), dan blijven ook deze slachtoffers buiten de statistieken. 'Dat komt doordat dit geen ongelukken zijn, maar opzettelijk toegebrachte schade', licht een woordvoerder van IATA toe.

Dat mag zo zijn, maar als terrorisme en oorlogsgeweld niet worden meegerekend, is vliegen dan wel zo veilig als gedacht?

Er is meer geks aan de hand met de 'officiële' cijfers. Zo maakt IATA onderscheid tussen toestellen met turboprops (propellermotor) en straalmotoren. De eerste categorie stort vaker neer (vorig jaar 136 doden), de tweede (veel meer gebruikte) scoort daardoor beter op de veiligheidscijfers. Daarnaast worden slachtoffers op de grond vaak niet meegerekend.

Mensen steken kaarsen aan om de slachtoffers van de vlucht van EgyptAir te herdenken. Beeld Reuters

Scheve getallen

Het uitsluiten van typen slachtoffers leidt tot scheve getallen. Neem dit voorbeeld: een botsing tussen een passagierstoestel en een kleine luchtambulance boven Senegal leidde vorig jaar tot minieme schade aan het passagiersvliegtuig, terwijl de ambulance neerstortte en nooit meer is teruggevonden. De zeven vermoedelijke slachtoffers tellen niet mee.

Er is meer. Luchtvaartorganisaties publiceren het aantal slachtoffers per miljard afgelegde mijl. Dan komt het vliegtuig er met 0,05 doden een stuk beter af dan bijvoorbeeld de auto (3,1). Maar verzekeraars kijken naar het aantal uitgevoerde vluchten. Dan zijn de cijfers een stuk minder gunstig: 117 slachtoffers per miljard vluchten, tegen 40 per miljard autoritjes. Deze cijfers zijn ook niet echt vergelijkbaar, omdat een ritje naar de supermarkt iets anders is dan een vlucht van Amsterdam naar Zuid-Afrika. Niettemin vinden verzekeraars deze categorie kennelijk belangrijker.

Verontrustend

'Dit is inderdaad zeer verontrustend', reageert hoogleraar veiligheidsstudies Frederic Lemieux van de Amerikaanse George Washingtonuniversiteit. 'Er zijn jaarlijks honderden incidenten met niet-fatale afloop die ook niet worden meegenomen in de risicoanalyses.' Het is volgens Lemieux daarom de vraag of vliegen wel zo veilig is als wordt voorgesteld.

'Ik wil geen paniek zaaien', zegt Lemieux, die hierover vorige week een artikel publiceerde op de website The Conversation, een platform voor onafhankelijk academisch nieuws. 'Maar ik wil duidelijk maken dat de luchtvaartindustrie geen rekening houdt met de werkelijke risico's voor reizigers.' Ze gebruiken cijfers die zijn gebaseerd op gebeurtenissen die bijna niet voorkomen - namelijk ongelukken met dodelijke afloop - om te bewijzen dat vliegen veilig is, zegt Lemieux. 'Dat is bedrieglijk.'

Voorzitter Tjibbe Joustra geeft een toelichting op het rapport van de Onderzoeksraad voor Veiligheid (OVV) met de resultaten van het onderzoek naar de oorzaak van de ramp met vlucht MH17. Bij de ramp met het toestel kwamen alle 298 inzittenden om het leven, van wie 196 Nederlanders. Beeld ANP

Dalende trend

Is vliegen dus onveiliger dan we denken? Dat valt mee, zegt universitair docent lucht- en ruimtevaarttechniek Joris Melkert van de TU Delft. Statistieken over slachtoffers door terrorisme, zelfmoord of sabotage worden ook gewoon bijgehouden, zegt hij. 'Zelfs als je dit soort gebeurtenissen meetelt en ze afzet tegen het aantal gemaakte vluchten, zie je dat de trend daalt.'

Ook in absolute cijfers. Het aantal vliegbewegingen groeit nog altijd met ongeveer 5 procent per jaar en desondanks neemt het aantal slachtoffers af, stelt Melkert. 'Wereldwijd vallen gemiddeld vijfhonderd slachtoffers per jaar in de commerciële burgerluchtvaart. Dat is ongeveer net zo veel als in Nederland jaarlijks in het verkeer overlijden. Terwijl het verkeer hier als extreem veilig geldt.'

Kleine kans op dodelijke afloop

Wel hangt het af van waarmee je vliegt en waar. De lucht boven Afrika is een stuk minder veilig. Net als propellertoestellen en privévliegtuigen. Maar de kans op een dodelijke afloop van een vlucht met een commerciële luchtvaartmaatschappij blijft nog altijd heel klein.

En voor wie toch in een crash verzeild raakt, heeft de statistiek goed nieuws: 95 procent van de passagiers overleeft. 'Dat hangt wel weer af van hoe dat gebeurt', zegt Melkert. 'Passagiers in een toestel dat in volle vlucht uit de lucht wordt geschoten, maken niet veel kans.' Bij een beetje 'normale' crashlanding op of nabij een vliegveld zijn de overlevingskansen goed. Dat komt door de stoelen en riemen, die zo zijn ontworpen dat ze de impact helpen opvangen.

De meeste slachtoffers vallen ook niet bij de crash, maar erna, als ze giftige rook inademen. En soms heeft iemand vreselijk veel ongeluk, zoals het meisje dat een crash van vlucht 214 van Asiana Airlines overleefde. Alle 307 inzittenden overleefden het ongeluk waarbij de staart van het toestel tijdens de landing tegen een stenen zeewering knalde. Ook Ye Meng Yuan. Ze was op een of andere manier uit het brandende toestel gekomen, maar lag gewond naast de landingsbaan. Daar werd ze overreden door een aanstormende brandweertruck.

Jaren zestig

Als het aantal ongelukken dat begin jaren zestig gebeurde zou worden toegepast op het aantal vliegbewegingen van nu, zou om de dag een passagierstoestel neerstorten, berekende Aviation Weekly. In 2015 waren slechts twee ongelukken met grote passagiersvliegtuigen, een door zelfmoord en een door een bom.

Beeld Willum Morsch
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden